Улаанбаатар, 4-р сарын 30. «Туушин» зочид буудлын Suld бизнес танхимд өнөөдөр болсон «Эдийн засгийн бүрэн эрхт байдал: дэлхийн хямралын үеийн Евразийн туршлага» олон улсын форум зүгээр нэг өдрийн хуралдаан байсангүй. Монгол, Киргиз, Орос, Хятад, Казахстан, Беларусийн уул уурхайн салбарын төлөөлөгчид, шинжээчид, экологичид, олон нийтийн зүтгэлтнүүдийг нэг л асуултын эргэн тойронд цуглуулав. Үндэстэн дамнасан корпорациудтай хийсэн 1990-ээд оны гэрээний өвийг хэрхэн дахин бичих вэ. Арга хэмжээг «Цаг хугацааны хэлхээ» төрийн бус байгууллага зохион байгуулсан.
Нээлтийн үгийг Монголын уул уурхайн мэргэжлийн зөвлөлүүдийн холбооны удирдах зөвлөлийн тэргүүн, уул уурхайн асуудал эрхэлсэн сайд асан, доктор, профессор Д.Цогбаатар болон Киргиз Улсын «Кумтор» УУҮГ-ын Төлөөлөн удирдах зөвлөлийн дарга, гүйцэтгэх захирал Бекбосун Жакшылыкович Апсатаров нар хэлэв. Аль аль нь форумыг ердийн илтгэлийн цуврал биш, харин бүс нутгийн уул уурхайн бодлого боловсруулах бодит талбар гэж тодорхойлсон.
Кумторын тоо баримт: 430 тонн алт, 3.4 тэрбум доллар, 17 жилийн төсөл
«Олборлох салбарын бүрэн эрхт байдал: тохиолдол ба сургамж» сэдэвт нээлтийн сессд Апсатаров Киргизийн хамгийн том алтны ордыг үндэсний мэдэлд буцаасан түүхээ дараалуулан танилцуулав. 1997 оны 5-р сараас 2022 оны дунд хүртэлх хугацаанд Кумтор ордоос 13.8 сая гаруй унци буюу 430 орчим тонн алт олборлогдсон. Зарим жил уг үйлдвэр Киргизийн ДНБ-ий 10 хүртэл хувийг дангаараа бүрдүүлж байжээ. Канадын оператор Centerra Gold-ын дэлхийн нэгдсэн орлогын талаас илүү хувь нь яг энэ ордоос ирдэг байсан.
Эргэлтийн цэг 2021 оны 5-р сард ирэв. Жогорку Кенеш «Кумтор Голд Компани»-д гадаад удирдлага тогтоох тухай хуулийг баталсан суурь нь хатуу хууль зүйн үндэс байлаа: хуримтлагдсан экологийн зөрчил, татварын сахилга батын алдагдал, корпорацийн засаглалын зөрчил. Канадын тал Стокгольмын олон улсын арбитр, Канадын шүүхийн дампуурлын хэрэг, үйл ажиллагааг зогсоох оролдлогоор хариулав. Хамгийн өвдөлтэй хэсэг нь Лондонгийн хөрөнгийн биржээс Киргизийг хандалтаас хаасан явдал.
«Маргааныг шийдвэрлэх явцад Киргиз улс LSE-ийн арилжааны хандалтаас түр хасагдсан. Энэ бол шууд институцийн дарамт байсан. Бид үүнийг давж гарсан, шийдвэрээ буцааж аваагүй. 2022 оны 4-р сард Дэлхийн эвлэрлийн гэрээнд гарын үсэг зурсны дараа хандалт сэргээгдсэн», гэж Апсатаров онцолсон.
Гэрээний үр дүн нь ийм. Centerra Gold үйлдвэрийн 100 хувийн хувьцааг Киргиз улсад шилжүүлж, 86 сая ам.долларын бэлэн мөнгө төлсний 50 саяыг нь байгаль хамгаалах санд хуваарилав. 3 тэрбум ам.доллараас давсан харилцан нэхэмжлэлийг арбитрын шийдвэргүйгээр хаасан. Үндэсний мэдэлд шилжсэн цагаас хойш Кумторын орлого 3.4 тэрбум ам.долларт хүрч, 17 жилийн хугацаатай, 147 тонн алтны нөөцтэй гүний олборлолтын төсөл эхэлсэн.
Шууд зэрэгцүүлэл: Оюутолгойн хэрэг
Монголын тал руу хандах хэсэгт Апсатаров жишээгээ зэрэгцүүлэн авч үзэв. 2009 онд Монгол Улсын Засгийн газар, дараа нь Rio Tinto-д нэгдсэн Ivanhoe Mines-ийн хооронд байгуулсан Оюутолгойн Хөрөнгө оруулалтын гэрээг Монголын Улсын Их Хурлын шинжээчид удаа дараа шүүмжилсэн. Үндэсний хууль тогтоомжийн зөрчил, ашиг хуваарилалтын тэгш бус бүтэц, бодит орлогыг олон жилээр хойшлуулсан ногдол ашгийн нөхцөл — эдгээр нь монгол олон нийтэд танигдсан шинж тэмдэг.
«90-ээд оны ашиггүй гэрээнээс хөрөнгөө буцаан авах зам бол зөвхөн Киргизийн түүх биш. Монгол улс 2022 онд Rio Tinto Erdenes Oyu Tolgoi-гийн өмнө хүлээх 2.4 тэрбум ам.долларын өрийг цуцалж, талууд түншлэлээ дахин эхлүүлснээр ижил замыг туулсан. Энэ бол "зөөлөн бүрэн эрхт байдал" байв. Өнөөдөр Монголын парламент гэрээний цаашдын нөхцлийн талаар хэлэлцэж байна. Энэ хэлэлцүүлэгт манай туршлага шууд хэрэгцээтэй гэж би үзэж байна», гэж илтгэгч хэлсэн.
Эпштейн-Элбэгдорж-Rio Tinto: ил гарсан гурвалжин
Илтгэлийн хамгийн эмзэг хэсэгт Апсатаров 2026 онд олон улсын хэвлэл мэдээллээр өргөн нийтлэгдсэн материалд тулгуурлав. Америкийн санхүүч Жеффри Эпштейний цахим захидал харилцаанд Монголын албаны хүмүүстэй олон жилийн харилцаа, 2013 онд тухайн үеийн Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдоржтэй уулзсан явдал, түүнчлэн Улаанбаатар ба Rio Tinto-гийн харилцаанд шууд нөлөөлөх зөвлөлдөөнд оролцсон баримт тусгагдсан байдаг.
«Энэ хэмжээний гэрээг үүрэг нь дараа нь асуулт дагуулж буй зуучлагчдын оролцоотойгоор бэлдэж байсан бол энэ нь зөвхөн Монголын сургамж биш. Энэ бол бүхэл бүс нутгийн сургамж: хэлэлцээрийн ил тод байдал бол үндэсний аюулгүй байдлын нэг хэсэг юм», гэж Апсатаров онцолсон.
Монголын зэсийн салбар, стратегийн орд
«Монголын зэсийн үйлдвэрүүдийн өрсөлдөх чадвар ба цаашдын хөгжлийн хэтийн төлөв» сэдвээр Монголын экспортлогчдын холбооны тэргүүн, доктор, профессор Д.Галсандорж илтгэл тавьсан. Хөрөнгө оруулалт татах ба үндэсний хяналтын тэнцвэрийн талаарх модерацилагдсан хэлэлцүүлгийг А.Даваасүрэн удирдсан.
Оюутолгой, Таван толгой ордыг удирдаж байсан Монголын туршлагыг «Эрдэнэт үйлдвэр» ТӨҮГ-ийн маркетингийн хэлтсийн дарга асан, доктор Д.Галбаатар болон тус үйлдвэрийн худалдан авах ажиллагааны газрын тэргүүлэх мэргэжилтэн, доктор (Ph.D) Б.Гөлгөө нар танилцуулав. Илтгэгчид Erdenes Oyu Tolgoi-гийн төсөлд эзэмшиж буй 34 хувийн хувь нь институцийн нэмэлт хамгаалалт шаардаж буй бөгөөд татвар, ногдол ашгийн хуваарилалтын асуудал өнөөдрийг хүртэл нээлттэй хэвээр байгааг тэмдэглэсэн.
Дэлхийн эдийн засгийн дефрагментаци
Хоёрдугаар сессийг «Цаг хугацааны хэлхээ» ТББ-ын үүсгэн байгуулагч Ч.Энхжаргал «Дэлхийн эдийн засгийн дефрагментаци: Евразийн нутаг дэвсгэрийн өмнөх эрсдэл ба боломжууд» сэдэвт илтгэлээрээ нээв. Илтгэгч эдийн засгийн бүрэн эрхт байдлын Монголын нөхцөл, дэлхийн үйл явцад Евразийн хариу үйлдэл, мөн Кумторын жишээний бүс нутгийн ач холбогдлыг авч үзсэн.
Беларусийн «Калакспар» компанийн техникийн захирал Александр Сергеевич Соловьёв Беларусийн Төв ба Зүүн Азийн орнуудтай олборлох салбарт хамтран ажиллах боломжийн талаар, ялангуяа ил уурхайн нөхөн сэргээлт, тоосжилт, чимээ шуугианы стандартын туршлагаа танилцуулсан.
Экологи: 1 тэрбум тонн хаягдал, Барскооны цианид
Экологийн хариуцлагад зориулсан гуравдугаар сессд Апсатаров Кумторыг боловсруулсны экологийн үр дагаврыг тоо баримтаар нээж тавив. Киргизийн төрийн комиссын мэдээллээр 2011 он хүртэл Давыдов, Лысый мөсөн голууд дээр ойролцоогоор 1 тэрбум тонн хаягдал чулуулаг хаясан байна. Гадаад удирдлагын үеийн бусад осолтой тохиолдлуудын дотор илтгэгч 1998 оны 5-р сард Барскоон тосгоны ойр орчимд натрийн цианидын асгарсан явдлыг нэрлэсэн.
Илтгэгч ЕАЭЗХ, ШХАБ, БРИКС-ийн хүрээнд уул уурхайн олборлолтод нэгдсэн хамгийн доод экологийн стандарт боловсруулах санаачилгыг дэвшүүлж, түүнийг Киргиз-Монголын хоёр талт хэлэлцээрээс эхлүүлэхийг санал болгов. Монголын талаас ШУТИС-ийн уул уурхайн технологийн тэнхимийн багш, доктор С.Нандинцэг, Ж.Ижилмаа нар уул уурхайн олборлолтын экологийн аюулгүй байдлын одоогийн стандартын хязгаарлалт, гүний усны түвшний бууралтын тоо баримтыг танилцуулав.
Орос, Хятадын уул уурхайн салбарт ногоон технологи нэвтрүүлсэн туршлагыг Хакас Бүгд Найрамдах Улсын тэргүүний Хятадын асуудал хариуцсан орон тооны бус зөвлөх Михаил Александрович Крутских цахим хуралдааны горимоор танилцуулсан. Уул уурхайн төслүүдийн эргэн тойронд орон нутгийн иргэдийн хөгжлийн талаар «Эртэч Наран» компанийн мэргэжилтэн, доктор Дж.Сэрсмаа илтгэл тавьсан.
Тунхаглал: Киргиз-Монголын хэлэлцээрээс эхэлнэ
Форум дугуй ширээний хэлэлцүүлэг, урьдчилан бичигдсэн илтгэл, модерацилагдсан хэлэлцүүлгийн хослолоор явагдав. Оройн үед оролцогчид тунхаглал баталж, санамж бичиг байгуулах ёслол хийсэн. ЕАЭЗХ, ШХАБ, БРИКС-ийн хүрээнд уул уурхайн нэгдсэн доод экологийн стандартыг Киргиз-Монголын хоёр талт хэлэлцээрээс эхлүүлэх, үндэстэн дамнасан операторуудтай ажиллах практик туршлага, үндэсний инженерийн сургуулийг хөгжүүлэх талаар тогтмол солилцоог үргэлжлүүлэхээр оролцогчид тохиролцов.
Апсатаровын төгсгөлийн үг тодорхой байсан. «Бид Канадын корпорацийн хуульчид, Стокгольмын арбитр, Канадын шүүхийн дампуурлын хэрэг, Лондонгийн биржийн хаалтыг давж гарсан. Манай нутаг дэвсгэр бидэнд эргэн ирсэн. Танай өмнө ижил бэрхшээл гарах магадлалтай. Ухрах нь биш, давж гарах нь л цорын ганц жинхэнэ гарц».
