Нийтлэл - Nutag.mn https://nutag.mn/ ru Нийтлэл - Nutag.mn DataLife Engine Баян айлын хөвгүүдийн бяраа гаргасан хэрэг шүүх танхимд "замхрав" https://nutag.mn/index.php?newsid=19278 https://nutag.mn/index.php?newsid=19278
Санжаачойпэл нарын хэрэг бол сүүлийн жилүүдэд Монголд “шударга ёс” гэдэг ойлголт ямар үнэ цэнэтэй, хэнд зориулагддаг вэ гэдгийг хамгийн тод харуулсан жишээ болов. Энэ бол жирийн нэг зодоон биш, харин манай нийгэмд хууль эрх мэдэлтэй хүмүүсийн өмнө хэрхэн “уян зөөлөн” болж хувирдгийн илрэл юм.
2025 оны долоодугаар сард Улаанбаатар хотын шөнийн цэнгээний газрын гадаа хэдэн залуус нийлж ганц хүнийг бүлэглэн зодож, эрүүл мэндэд нь хүнд гэмтэл учруулсан хэрэг гарсан. Хохирогч эмнэлэгт хүргэгдэж, нүүрний яс нь хугарч, насан туршийн суулгац хийхээс өөр аргагүй болсон нь угтаа хүний амьдралыг үндсээр нь өөрчилсөн ноцтой халдлага байлаа.
Хэрэгт УИХ-ын гишүүн асан Цэрэнпунцагийн хүү Санжаачойпэл, “Эрэл”-ийн Эрдэнэбатын хүү Тэмүүлэн, Таванбогд группын үүсгэн байгуулагч Баатарсайханы хүү, “Говь” ХК-ийн гүйцэтгэх захирал Амарсайхан, мөн Л.Алтан-Очир нар холбогдсон. Өөрөөр хэлбэл, манай нийгэмд аль хэдийн өөрсдийгөө “дархлаатай” мэт авирладаг баян айлын хүүхдүүд байв. Тиймээс мөрдөн шалгах ажиллагаа сунжирч, шүүх хурал хойшилж, бүр Амарсайхан нь гадагшаа гарсан гэх мэдээлэл цацагдахад олон хүн “ингэх нь аргагүй” хэмээн хүлээж авсан нь өөрөө хуульд итгэх итгэл ямар түвшинд хүрснийг харуулж байлаа.
Тэгээд ч болоогүй Хохирогч Д.Саяннямбууг Санжаачойпэлийн биед халдсан хэргээр яллагдагчаар татсан ч шүүх хурлын үеэр тэрбээр:
“Би Ц.Санжаачойпэлд гэмтэл учруулаагүй. Цагаатгаж өгнө үү” гэж хүссэн байна.
Харин Ц.Санжаачойпэл:
“Хохирогч, түүний гэр бүлээс уучлал хүсэж байна. Танхай ажиллагааг нарийвчлан шалгаж, бидний ирээдүйд хамгийн хөнгөн ял оноож өгнө үү. Хожим улс эх орондоо хэрэгтэй зүйл хийх хүний хувьд гуйж байна” гэж мэдэгджээ.
Э.Тэмүүлэн “Болсон бүх явдалд харамсаж байна” гэж хэлсэн бол, Л.Алтан-Очир “Тэнд ийм зүйл болохыг нэг ч хүн төсөөлөөгүй” гэж тайлбарласан байна.
Б.Амарсайхан “Саяннямбууг би цохиогүй. Зодоог салгах гэж хичээсэн. Хохирогч үүсгэсэн хохиролд нь гэмшиж байна” гэж мэдэгджээ.
Шүүгдэгчид хохирогч Саяннямбууд нийт 1 тэрбум 670 сая төгрөгийн нөхөн төлбөр олгосон гэжээ.

Мөн Шүүх хурлын үеэр танилцуулсан гэрчийн мэдүүлэг анхаарал татав. Гэрч хэлэхдээ:
“Ц.Санжаачойпэл Тулгат бид хоёр дээр ирээд ‘Би Монголын хамгийн баян хүн. Занданшатар өнөөдөр Ерөнхий сайд болсон. Тийм болохоор би хүн алаад шоронгоос зүгээр гарч ирнэ, та нарыг алчхаад ч зүгээр гарах боломжтой’ гэж орилж эхэлсэн” гэжээ.
Харин Ц.Санжаачойпэл үүнийг няцааж:
“Ерөнхий сайдын тухай би яриагүй. Миний аав Өлзийсайхан Монголын цагдаагийн байгууллагад ажилладаг, хууль хэрхэн үйлчилдгийг харуулах гэж олон удаа хэлсэн. Аавыг нь Г.Занданшатар Ерөнхий сайд болоод ЦЕГ-ын даргаар томилсон гэж би мэдсэн” хэмээсэн байна.
Уг хэрэг анх Цагдаагийн ерөнхий газрын дарга Болд хурандаагийн хүү Өлзийсайханаас эхэлсэн хэдий ч, аав нь албан тушаалтай учир хүү нь зөвхөн гэрчийн мэдүүлэг өгч, яллагдагчаар татагдаагүй гэх яриа ч олон нийтийн дунд гарсан юм.
Уг зодоонд дээрх залуус дөрвүүлээ нийлж хохирогч Саяннямбуугийн биед халдсан нь камерын бичлэгээр нотлогдсон. Хохирогч шүүхэд мэдүүлэхдээ:
“Миний нүд, хамар маш хүнд гэмтсэн. Нүүрний яснууд хугарч мах руугаа орсон байсан. Нүүрний яснуудыг төмрөөр бэхэлж, нүдэнд насан туршийн суулгац хийсэн...”
гэж ярьсан нь энэ хэрэг жирийн маргаан биш, хүний эрүүл мэнд, амьдралд урт хугацааны нөхөшгүй хор уршиг учруулсан гэмт хэрэг байсныг илтгэнэ. Гэвч шүүх үүнийг “хөнгөн гэмтэл” гэж ангилсан нь олон нийтийн бухимдлыг улам дэвэргэв.
2026 оны нэгдүгээр сарын 29-нд Баянзүрх, Сүхбаатар, Чингэлтэй дүүргийн Эрүүгийн хэргийн анхан шатны тойргийн шүүх шийдвэрээ танилцуулж, Эрүүгийн хуулийн 11.4 дүгээр зүйлээр:
  • Ц.Санжаачойпэлд — 1 жилийн хугацаатай зорчих эрх хязгаарлах,
  • Э.Тэмүүлэн, Л.Алтан-Очир, Б.Амарсайхан нарт — 8 сарын хугацаатай зорчих эрх хязгаарлах ял оногдуулав.
    Мөн хохирогч Саяннямбууг Санжаачойпэлийн биед халдсан хэргээр яллагдагчаар татаж, 1 сая төгрөгийн торгох ял оногдуулсан байна.
Эндээс ганцхан асуулт урган гарна: хэрэв энэ хэрэгт жирийн айлын хүүхдүүд холбогдсон бол ял ийм “зөөлөн” байх байсан уу? Шөнийн гудамжинд ганцаараа явсан хүнийг бүлэглэн зодсон жирийн залуу зорчих эрхээ хязгаарлуулаад л өнгөрдөг жишээ Монголд хэр олон билээ? Иргэдийн бухимдал яг эндээс эхэлж байна. Хууль баян айлын хаалгыг зөөлөн тогшиж, ядуу айлын хаалгыг өшиглөж ордог мэт ойлголт нийгэмд аль хэдийн тогтчихжээ.
Санжаачойпэл нарын хэрэг бол ганц зодооны түүх биш. Энэ бол “хэний хүүхэд вэ” гэдгээс шалтгаалан ял шийтгэл өөр өөр болдог тогтолцооны илрэл мэт харагдсан явдал. Шүүх заалтаа уншиж, хуулиа тайлбарласан байж магадгүй. Гэхдээ шударга ёс гэдэг зөвхөн заалт уншихыг хэлдэггүй энэ бол иргэдийн итгэл, ёс зүйн хариуцлага, нийгмийн мэдрэмжийн нийлбэр юм. Харин энэ хэрэгт тэдгээрийн аль нь ч мэдрэгдсэнгүй.
 
Б.Зул
www.BOLOD.mn
]]> zulaa Thu, 23 Apr 2026 12:50:39 +0800 Сургуулийн хажууд “тэсрэх бөмбөг” тавьчихсан Шунхлай https://nutag.mn/index.php?newsid=19224 https://nutag.mn/index.php?newsid=19224
2023 оны наймдугаар сарын 14-нд ОХУ-ын Дагестан мужийн нийслэл Махачкала хотод аймшигт дэлбэрэлт болж, олон хүний амь нас, эрүүл]]> zulaa Wed, 15 Apr 2026 17:48:47 +0800 Нийгэм судлаачид нийгмээ шулаачид болж хувирахнээ! https://nutag.mn/index.php?newsid=19097 https://nutag.mn/index.php?newsid=19097
Байгалийн хатуу ширүүн нөхцөл, эрс тэс уур амьсгал, олон улирлын халаа сэлгээ, газрын гадаргуйн өндөр нам, идэш тэжээлийн ховордолт, өвчин, халдвар мэтэд тэсвэртэй, бэлтгэлтэй, мөн зарим улиралд зориулан хүнс тэжээл нөөцлөх, нүх малтаж газар доор байрлах, хүйтэн улирлыг ичиж, унтаж өнгөрөөх, урц овоохой барих зэрэг чадвартай амьтад чухам аль тивд өнөөдөр олон байна вэ? Энэ баримт юу өгүүлж байна вэ?

Уураг тархи нь ихэд хөгжсөн хөхтөн амьтад анх хаана үүссэн бэ? Хүн дүрстэй мичүүдийг хүн болж хувиртал нь өөрчилсөн бэрхшээл чухамдаа аль тивд болж өнгөрсөн юм бэ? Анхны хүмүүс ямар арьстан байсан бэ? Арьсны өнгөний ялгаа хэзээ, ямар нөхцөлд гарсан юм бэ? Энэ ялгаа ирээдүйд арилах уу?...

Америк тивийн улаан арьстангууд, Африкийн негрүүд, Австрали тивийн уугууд хүмүүс, Европын цагаан арьстангууд, Ази тивийн шар арьстангууд бүгд нэг л зүйлийн мичний үр хойчис гэж үү? Тийм бол тэр нь чухам юугаар хөдөлшгүй нотлогддог юм бэ? Дээр тавьсан болон бусад олон асуултуудад хариулах гэж “Байгалийн хувьслын философи” номоо би анх бичиж хэвлүүлсэн юм. Нэмж, засаж, өтгөтгөсөөр 4 удаа хэвлүүллээ. Ойлгож чадах, хэрэгтэй санаа, үнэлгээ хэлж чадах, шинэ нөхцөлд шинээр сэтгэж, өнгөрсөн дэх зарим төөрөгдлийг залруулахад тусалж чадах хэмээн үнэлж болох 18 хүнд би энэ номоо бэлэглэж уншуулаад, ярилцлага зохион байгуулах гэж оролдсон юм. Тэр хүмүүсийн хагасаас илүү нь санал, зөвлөгөө, үнэлгээ өгч чадахгүй гэцгээсэн. Үлдэх цөөхөн нь санал, сэтгэгдлээ бичгээр өгсөн юм. Тэр сэтгэгдлүүдийг ямар ч редакцигүйгээр би “Судалгааны бүтээлийн эмхэтгэл” номдоо хэвлүүлж нийтэд танилцуулсан болно. ШУА-ийн ерөнхийлөгч, дэд ерөнхийлөгч байсан хүмүүс уншсан атлаа тодорхой санал, сэтгэгдэл хэлж чадахгүй байна гэцгээсэн. Дараа нь би “Монголын түүхийн философи” номынхоо 9-р хэвлэлийг судлаачдад тарааж уншуулаад өгсөн санал, сэтгэгдлийг нь мөн л ямар ч редакцигүйгээр хэвлүүлж, нийтэд танилцуулсан юм. Энэ бол XXI зууны 20-иод онд болсон үйл явдал. Судлаачдын ахмад болон дунд үеийнхэн бараг бүхэл бүтнээрээ шахам амьд сэрүүн байсан цаг үе юм шүү.

“Нийгмийн философи”, “Монголын улстөрийн философи”, “Дэлхийн түүхийн философи” (5 дахь хэвлэл) номоо судлаачдаар хэлэлцүүлэх гэсэн удаах оролдлого минь тус бүрдээ л бүтэлгүйдсэн ба 30 гаруй хүнд тарааж, санал, сэтгэгдэл авах гээд чадаагүй өнгөрч билээ.

Цаг хугацаа нь хангалттай (тус бүр 3 сар) байсан боловч бүгд л “ноцтой, хэрэгтэй зүйл хэлж чадахгүйнээ” гэцгээсэн юм... Эргэх холбоо (уншигчдын зүгээс), санал, шүүмж (бичгээр нэр, хаягтайгаа, он сартайгаа), магтсан ч бай, муучилсан ч бай судлаачдын сэтгэгдэл олон байх нь хэнд ч хэрэгтэй байдаг л даа. Энэ талаар миний бие 50 гаруй жилийн туршид сэтгэл ихэд дундуур л явж ирлээ. Юугий нь нуух билээ. Эрдэм шинжилгээний бага хурлууд, онол-аргазүйн семинарууд, диссертациудын хамгаалалт мэтийн арга хэмжээнүүдийн чанар, үр өгөөж сүүлийн 30 гаруй жилийн туршид байнга л уруудсаар, муудсаар ирлээ. Ийм арга хэмжээнүүдийн явц, үр дүнг мөнгөөр үнэлэх болсон нь элдэв булхай, худал магтаал, төлбөртэй саналуудыг л ихэд өөгшүүлжээ. Худалдагдсан саналын тоо, хувиар л үнэлгээ өгөгдөж байх болов. Улстөрчдийн үйл ажиллагаанд элдэв булхай байж болох, бүр байсаар ирсэн нь үнэн билээ. Гэхдээ шинжлэх ухааны үйл ажиллагаанд тийм хуурамчлал, булхай, худалдагдсан санал, үнэлгээ байж хэрхэвч болохгүй шүү дээ. Шинжлэх ухааны үйл ажиллагаанд худал, хуурамчлал газар авах, өргөжих нь нийгэмд тун ч их хортой, ямар ч үед байж боломгүй үзэгдэл юм. Энэ байдлыг эрдэм шинжилгээний байгууллага, газрууд бүр үзэн ядах, үл тэвчих, хатуу тэмцэх ёстой.

Зүй бусын арга, замаар элдэв нэр, цол олж, цалингаа нэмэгдүүлж, албан тушаал ахих байдал өргөжих аваас нийгэм судлаачид маань зөвхөн л нийгмээ шулаачид болж хувирна. Тийм хүний тоо олширсоор байгаа нь үнэн, тэдний муу нөлөө өргөжсөөр залуусыг уруу татаж байгаа нь ч бас үнэн...

Богд хаант Монгол улсын үед (10 гаруй жилийн туршид) бээл, бээс, гүн гэх мэтийн цол хэргэмийг мөнгө, хөрөнгөөр худалдаж авч байсны адилаар доктор, академич цолыг одоо мөн л худалдаж, эсвээс дарга нарт шагнал болгон өгсөн жишээ, баримт ч яригдах болжээ. Академич цолны төлөөх өрсөлдөөний улмаас хувь хүмүүс хоорондоо муудалцаж, бүр гар зөрүүлсэн тухай ч дуулдаж байв. Бүтээл, нээлт, чанартай ном туурвих хүсэл ба чадвар үгүй хүмүүсийн олон он дамнуулан хийдэг ажил нь, бүр нэр, нүүргүй тэмүүлдэг хүсэл нь элдэв хавтас, диплом, одон, медаль болчихлоо. “Эрдмийн зэрэг хамгаалуулах” нэртэй нэгэн бизнес, авлигын нэгэн төрөл ийнхүү Монголд маань цэцэглэж эхэлжээ. Энэ бол тун олон муу үр дагавартай ялзрал юм. Мэдлэг гэхээр юмгүй шахам багш нар, эрдэмгүй эрдэмтэд, их дээд сургуулиудын тэнхимийн эрхлэгчид (хуурамч зэрэг, цолтой) өнөөдөр гэхэд л олон болчихоод байна. Хулхи эрдэмтдийн бичсэн, туурвисан нь чанарын хувьд даан ч дээ гэхээр сулхан, дээрээс нь ардчилсан төр, нийгмийн тухайд бол ганцхүү дан хөөсрүүлсэн магтаал, ерөөл л байх болов. Үнэндээ бол дутагдал, согоггүй нийгэм, төрийн тогтолцоо гэж байхгүй шүү дээ. 30 гаруйхан жилийн дотор, цөөн хүн амтай, жижигхэн Монголд маань гэхэд л ямар олон сөрөг үзэгдэл “ардчилал, хүний эрх, чөлөөт байдал” гэх нэр, далбааны дор буй болсон билээ? Хор, уршгийг нь бид бүхэн арьс, махан дэрээ амсаад л, мэдрээд л сууцгааж байгаа юм.

Ардчилсан төрийн тогтолцооны нэг дутагдал, бүр маш том, аюултай дутагдал бол төр, засгийн эрхэнд жинхэнэ зорилго, үнэн нүүрээ нуусан хэн ч гарч ирж болзошгүй нөхцөл, боломж бодитой байдаг явдал юм.

Тийм хүн гарч ирээд улс, эх орноороо тоглочихсон, сүйрүүлчихсэн баримт, жишээ цөөн биш болчихлоо. Тохируулга авдаг хэмээн цайруулдаг хаос байдал, хар массын элдэв болчимгүй доргилт, хөөрөл үймээн самуун бол удаах том дутагдал, аюул юм. Ардчилал, чөлөөт байдал нэрийн дор анархизм, гэмт хэрэг, авлига, мансууруулах бодисын хэрэглээ өсдөг нь бас л нэг дутагдал, аюул. Энэчлэн тоочвол алдаа, дутагдалгүй нийгэм, төрийн тогтолцоо гэж байхгүй л дээ. Гэхдээ л ард түмэн бүгдийг нь мэдэж, тооцож байх нь зөв шүү дээ. Судлаачид бол үнэнийг л өгүүлэх, бичих үүрэгтэй. Олон зуун судлаач дунд олон арван жил (50 гаруй жил) амьдарч, ажилласан хүмүүсийн нэг нь би юм. Тэднээс олон хүнийг би сайн таньдаг, ажил, амьдралыг нь ч сайн мэддэг байлаа. 50-60 жил нийгэм судлаачидтай зэрэгцэн ажиллаж, амьдрахад сайн, муу олон зүйлийг нүдээр харах, чихээр сонсох юм. Яг өнөөдрийн дүр зураг, нөхцөл байдал нь ч надад тов тодорхой гэж хэлж болно. Улстөрийн олон нам, олон үзэл, онол зэрэгцэн оршиж буй нийгэмд нийгэм судлаачдын олонхи нь мөн л олон үзэл сурталд хуваагдан, олон янз болцгоодог юм байна.

Польш, Герман, Украинд суралцаж, амьдарч байсан хүмүүс (сүүлийн 30 жилд) постпозитивизмын элдэв урсгалд автагдаад, дээр нь тэр байдлаа ч ойлгохоо больчихсон тохиолдол олон байв. Тэд монгол хүний реалист, прагматист, мөн уламжлалаа дээдлэх зан байдлаа ч гээчихдэг юм байна.

Тэр мөртлөө итгэсэн, автсан үзэл суртал, онолоо монгол үг, утгаар тайлбарлаж чадахгүй, түүндээ бухимдаж уцаарлах нь ч харагдаж, мэдрэгдэж, нэг л сонин болцгоочихсон хүмүүс байх юм. “Автсан, итгэсэн үзэл онолоо үнэн, зөв амьдралд нийцтэй, ирээдүй ба хувьсалд зохимжтой гэдгийг нь эргэж дахин нягтал, өөртөө тов тодорхой болго” гэж би тэдэнд зөвлөсөөр байна. Зарим нь бүр тархиа угаалгачихсан, кодлогдсон хүн мэт байх нь их сэжигтэй санагддаг. Нэг л үзэл сурталд эргэлтгүй автуулдаг “чип, кодлол, гипноз” мэтийг хэрэглээд тэднийг нэгмөсөн төөрөгдүүлчихсэн юм биш байгаа гэж ч хардах болов...


Судлаач, профессор Д.Чулуунжав
]]> zulaa Mon, 30 Mar 2026 10:21:55 +0800 Хүчирхийлэл контент болсон нь https://nutag.mn/index.php?newsid=19018 https://nutag.mn/index.php?newsid=19018
Өсвөр насныхны үе тэнгийн дээрэлхэлт өнөөдөр "хүүхдүүдийн зодоон” гэх энгийн ойлголтоос аль хэдийн гарч, нийгмийн аюулгүй байдал, төрийн хариуцлагын асуудал болж хувирлаа. Зодож, доромжилж, бичлэг хийж сошиалд цацан инээд наргиа болгох энэ үзэгдэл хүний сэтгэл зүйг эвдэж, улмаар амь насанд хүргэж байна.Саяхан сошиал орчинд тархсан нэгэн бичлэг олон нийтийг цочроов. Уг бичлэгт нийслэлийн төвд байрлах Шангри-Ла худалдааны төвийн дөрөвдүгээр давхрын орцонд нэг охиныг 20 орчим хүүхэд бүлэглэн зодож, хувцсыг нь тайлуулан доромжилж буй дүрс гарна. Хамгийн аймшигтай нь тэдний ард хэд хэдэн хөвгүүд инээлдэн зогсож, хүчирхийллийг зогсоох бус харин "үзвэр” болгон харж байв.
Энэ бол гудамжны харанхуй буланд болсон хэрэг биш. Нийслэлийн төвд, хамгаалалттай байршилд, олон нийтийн орон зайд болжээ.
Уг хэрэгтэй холбогдуулан 8 хүүхдийг Сүхбаатар дүүргийн Цагдаагийн хэлтэс шалгалт явуулахад, охид урьдчилсан мэдүүлгээрээ "найз хөвгүүний өмнүүр алхсан, чат бичсэн” гэх шалтгаанаар зодсон бөгөөд бичлэгийг Инстаграмд байршуулж, дагагчийнхаа тоог нэмэх зорилготой байсан гэжээ.
Эндээс нэг ноцтой асуулт урган гарч байна.
Хүний нэр төр, бие махбодийг доромжлох нь сошиалд нэр хүнд олох "контент” болж хувирсан юм биш биз?
Энэ бичлэг ганц удаагийн хэрэг биш. Уг бүлэг охидын хохирогч ганц биш бөгөөд гомдол ар араасаа ил гарч эхэлсэн.
Нэгэн хохирогч охины ээж "Миний хүүхдийг Юуки буюу Оюун-Эрдэнэ, Каннаа буюу Саянаа, Б.Баярбаясгалан нараар толгойлуулсан бүлэг хүүхэд зодсон. Цагдаад хандсан ч хэрэг нь дарагдаад өнгөрсөн” хэмээн ярьсан юм.
Тэрбээр цааш нь "Зодоонд оролцсон охидын нэг Б.Баярбаясгалангийн аав Баатаржав гэх хүн Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагад ажилладаг. ‘Хэргийг дардаг’ гэх яриаг өөр олон хохирогчоос сонссон” гэж ярьжээ.
Дардаг аавтай учраас энэ охидын бүлэг айж эмээх, ичиж зовохоо мэдэхгүй, зодсон хүүхдүүддээ "Чи миний арыг мэдэх үү?” хэмээн дураараа авирлах нь энүүхэнд.
Цагдаад баригдаж явахдаа ч цагдаагийн машинд зураг дарж, "Цагдаатайгаа андууд болоод дууслаа. Цагдаа маань намайг шүтдэг юм байна” хэмээн сторид байршуулж байсан удаатай Б.Баярбаясгалан гэгчийн аав Баатаржав нь Шүүх шинжилгээний үндэсний хүрээлэнгийн хурандаа бөгөөд эрх мэдэл, албан тушаалаа урвуулан ашиглаж, өөрийн охины гэмт үйлдлийг нуун дарагдуулсаар өдийг хүрсэн гэх мэдээлэл байна.
Энэ бол зүгээр нэг цуурхал биш. Хэрэв төрийн алба хаагчийн нэр нөлөөгөөр хэрэг дарагддаг бол энэ нь гэмт хэргээс ч илүү ноцтой асуудал юм.
Хамгийн харамсалтай нь дээрэлхэлт нь "сэтгэл санааны шарх”-аар дуусаагүй. Хохирогч охин хоёр удаа судсаа ханаж, амиа хорлох оролдлого хийсэн байна. Мөн "энэ бүлгийн үйлдлээс болж тавдугаар ангийн охин амиа хорлосон, 12 настай охин амиа хорлох оролдлого хийсэн” гэх баримтыг түүний ээж дурдсан юм.
Тэрбээр "Шүүх шинжилгээний явцад хохирлын зэргийг тогтоох баримт бичиг алга болсон. Үүний дараа хэргийг ‘харилцан зодоон’ гэж үзэн хаасан” хэмээн ярьжээ.
Энэ асуудлыг Zarig.mn сайтад өгсөн ярилцлагадаа дэлгэрэнгүй дурдсан байна.
Хууль байгаа ч хэрэгждэггүй бодит үнэн
Хууль сахиулагч нотлох баримт устгасан, нуун дарагдуулсан нь тогтоогдвол Эрүүгийн хуулиар 1–5 жил хүртэл хорих ял оноох заалттай. Мөн бүлэглэн зодож, хүнийг амиа хорлох нөхцөл байдалд хүргэсэн бол 2–8 жилийн хорих ял оногдуулах боломж бий.
Гэвч бодит байдал дээр хэрэг "харилцан зодоон” болж хувиран, хохирогч дуугүй үлдээд зогсохгүй, хүчирхийлэгч сошиалд "од” болоод дуусдаг.  Энд хууль сул биш, хэрэгжилт байхгүй байгаад л асуудал оршино.
Иргэдийн зүгээс "Дээрэлхэлтийг шоолж, инээд болгож ярьдаг олны танил хүмүүс, хариуцлага хүлээдэггүй томчууд хүүхдүүдэд хамгийн буруу үлгэр дуурайлал үзүүлж байна” хэмээн шүүмжилж байна. Томчуудын хариуцлагагүй хандлага хүүхдүүдэд "ингэж болдог юм байна” гэх ойлголтыг өгчээ.
Сэтгэлзүйч Төгс-Оюун "Өсвөр насныхны тархи үр дагаврыг бүрэн тооцоолох чадваргүй, сэтгэлзүйн хувьд тогтворгүй байдаг. Энэ үед эцэг эхийн хараа хяналт сул байвал хүүхэд найзын нөлөөнд амархан автдаг” хэмээн анхаарууллаа.
Тэрбээр удаан хугацаанд дээрэлхэлтэд өртсөн хүүхдүүд сэтгэл гутралд орж, ганцаараа байхыг хүсэх, сургуульдаа явахаас зайлсхийх, улмаар амьдрах итгэлээ алдах эрсдэл өндөр байдгийг онцолсон юм.
            Эцэг эх болгоны хүсэл нь үр хүүхдээ аз жаргалтай, сайн сайхан явахыг харах явдал ч, заримдаа тэд үүнийг эд материалын хэлбэрээр илэрхийлж, хайраа буруу ойлгуулдаг. Үүний улмаас өсвөр насны хүүхдүүд нэг нэгнээ өмссөн хувцас, амьдардаг газар, өнгө үзэмжээр нь ялгаварлах, мөнгөтэй бол хүссэнээ хийж болно хэмээх буруу ойлголттой өсөх болжээ.
Иймд эцэг эхчүүд үр хүүхдээсээ алдаа хайхаасаа өмнө өөрсдийн хандлага, үйлдлийг эргэн харж тэдэнд цаг зав гаргаж, гэр бүлийн халуун дулаан уур амьсгалыг бүрдүүлэн, хүүхдэдээ хайр, анхаарлаа зөвөөр мэдрүүлэх нь хамгийн чухал юм.
 
Ч.Юмчирдулам
]]> zulaa Sat, 14 Mar 2026 18:18:01 +0800 Эхийн үнэлэмж 50 мянга https://nutag.mn/index.php?newsid=19017 https://nutag.mn/index.php?newsid=19017

Монгол улсад эх, хүүхдийг дэмжих бодлогын хүрээнд хэрэгжиж буй “цалинтай ээж” хэмээх хүүхдийн асаргааны мөнгөн тэтгэмжийг нийгэм нийтээрээ сайн мэддэг болсон. Хүн амаа өсгөх, төрөлтийг дэмжих, эх, нялхсын эрүүл мэндийг сайжруулах, бага насны хүүхэдтэй өрхийн амьжиргааг нэмэгдүүлэхэд дэмжлэг болох зорилгоор уг бодлогыг 2018 оны нэгдүгээр сарын 1-нээс эхлэн хэрэгжүүлж, 0–3 насны хүүхдээ асарч буй, хөдөлмөр эрхлээгүй эхчүүдэд сар бүр мөнгөн дэмжлэг олгохоор тусгасан нь тухайн үедээ эх хүний хөдөлмөрийг үнэлэх бодлогын анхны оролдлого хэмээн олон нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдөж байв.
Зарим иргэд уг тэтгэмжийг “хавтгайрсан халамж” хэмээн үзэх нь бий. Гэвч бодит агуулгаараа “цалинтай ээж” нь ажил хийх боломжгүй болсон эхийн хүүхдээ асарч буй хөдөлмөрийг нөхөн үнэлж буй дэмжлэг бөгөөд орлогогүйд олгож буй халамж бус, нийгэмд зайлшгүй шаардлагатай асаргааны хөдөлмөрийг тодорхой хэмжээнд үнэлж буй бодлого юм. Эхчүүд энэ мөнгийг авч ажил хийхгүй байх замыг сонгож буй бус, харин хүүхдээ асрахын тулд хөдөлмөрийн зах зээлээс түр хугацаанд гарч буй бодит нөхцөл байдалтай тулгардаг.
2018 онд уг бодлого хэрэгжиж эхлэх үед хүнсний бараа, ундаа, усны бүлгийн үнэ өмнөх оноос 7.6 хувиар өссөн байсан ч 50 мянган төгрөгөөр өрхийн хэрэгцээнд тодорхой хэмжээний дэмжлэг үзүүлэх боломж байжээ. Тухайн үед энэ мөнгө чамлалттай санагдаж байсан ч тор дүүрэн бараа авахад хүрэлцдэг байв. Харин бодлого хэрэгжээд долоон жил өнгөрсөн өнөөдөр инфляц, үнийн өсөлт тасралтгүй нэмэгдсэний улмаас уг тэтгэмж бодит амьдралын нөхцөлтэй огт нийцэхээ хэдийнээ больсон.
Одоогоор эхчүүд сар бүр 50 мянган төгрөг авч байгаа ч энэ мөнгө хүүхдийн нэг сарын наад захын хэрэгцээг ч бүрэн хангаж чадахгүй хэмжээнд хүрч, эхчүүдийн бухимдлын гол шалтгаан болжээ. Хоёр настай хүүхэдтэй нэг эхийн хувьд живх 39,000 төгрөг, салфетка 7,500 төгрөг, жимсний нухаш 5000 төгрөг хүүхдийн наад захын хэрэглээг авахад л уг мөнгө хүрэлцэхгүй болж буй нь энгийн тооцоогоор тодорхой харагдана. Энэ бол хүүхдийн зөвхөн хагас сарын хэрэглээ бөгөөд үүнээс цаашхи хэрэгцээ, эхийн өөрийн хэрэглээ огт багтаагүй.
Өнөөгийн нийгэмд залуу гэр бүлүүдийн ихэнх нь хоёр орлоготой байж амьдралаа авч явдаг. Харин хүүхэд төрмөгц энэ тогтолцоо огцом өөрчлөгдөж, өрхийн орлого тал хувиар буурдаг бодит нөхцөл байдалтай тулгарна. Санхүүгийн дарамт нэмэгдэхийн хэрээр гэр бүлийн уур амьсгалд сөргөөр нөлөөлж, үл ойлголцол, маргаан үүсэх нь цөөнгүй. Цаашлаад эхчүүд эдийн засгийн хувьд нөхрөөсөө хараат байдалд орох эрсдэл бий болдог нь судалгаагаар ч нотлогдсон асуудал юм.
Ийм нөхцөлд “цалинтай ээж”-ийн мөнгийг бодит амьдралд нийцүүлэн нэмэгдүүлэх нь зүгээр нэг мөнгөний асуудал бус, гэр бүлийн тогтвортой байдал, эхийн сэтгэл зүй, хүүхдийн хүмүүжилтэй шууд холбоотой бодлогын асуудал болж байна. Ялангуяа хүүхдийн зан төлөв, сэтгэл зүй төлөвшдөг хамгийн эмзэг үед эцэг эх өөрсдөө асран халамжлах боломжийг төр бодлогоор дэмжих шаардлага улам бүр тодорчээ.
Гэвч бодит байдал дээр ихэнх залуу гэр бүл орон сууц, автомашины зээлтэй амьдарч байгаа нь ээжүүдэд бодит сонголт үлдээдэггүй. Амьжиргааны дарамтаас шалтгаалан хүүхдээ бага байхад нь ажилдаа эргэн орохоос өөр аргагүйд хүрч, хамгийн их хайр, анхаарал шаардлагатай үед нь хүүхдээ бусдын асрамжид үлдээх явдал түгээмэл болжээ.
Энэ асуудлыг улам хүндрүүлж буй нэг шалтгаан нь “цалинтай ээж”-ийн тэтгэмж, ээж ажил хөдөлмөр эрхэлж эхлэх, нийгмийн даатгал төлөгч болох, эсвэл хүүхэд цэцэрлэгт хамрагдах үед шууд зогсдог явдал юм. Угтаа ээж ажил хийж эхэлсэн ч хүүхдийн хэрэгцээ хязгааргүй хэвээр байдаг тул тэтгэмжийг ийнхүү тасалдуулж байгаа нь олон ээжийн дургүйцлийг төрүүлдэг.
Энэ бодлогын сул талыг иргэд олон жилийн турш хөндөж ирсний илрэл нь 2023 онд “цалинтай ээж”-ийн мөнгийг нэмэгдүүлэхийг шаардсан цахим өргөдөлд 100 мянга гаруй хүн гарын үсэг зурсан явдал юм. Энэ нь уг асуудал ганц айлын хүрээнд бус, нийгмийн хэмжээнд хүрснийг тодорхой харуулсан ч бодит шийдвэрт хүрээгүй нь эхчүүдийн дунд “бидний дуу хоолой сонсогдохгүй байна” гэсэн итгэл алдралыг улам нэмэгдүүлсэн.
“Хавтгайрсан халамж” гэх шүүмжлэлийг бодит тооцоогоор няцаавал, 50 мянган төгрөг нь хэнд ч амьдралын хэв маягийг тэжээх, ажил хийхгүй байх сонголт өгчих хэмжээний мөнгө огт биш юм. Харин ч эхчүүдийн орлогын огцом уналтыг бага зэрэг зөөлрүүлэх, хүүхдээ асарч буй хөдөлмөрийг доод түвшинд ч болов үнэлэх зорилготой дэмжлэг билээ. Ийм хэмжээний мөнгийг халамж гэж нэрлэх нь эх хүний гүйцэтгэж буй асар их хөдөлмөрийг үгүйсгэж буйтай агаар нэг юм.
Нөгөөтэйгүүр, тэтгэмжийг нэмэгдүүлэх нь эхчүүдийн ажиллах сонирхлыг бууруулна гэсэн болгоомжлол бодит байдалд нийцдэггүй. Эхчүүд ажил хийхгүй байя гэж сонгодоггүй, харин хүүхдийнхээ төлөө түр хугацаанд хөдөлмөрийн зах зээлээс гарч байгаа юм. Тэтгэмжийг бодит амьдралд нийцүүлснээр эхчүүдийг залхууралд биш, харин сонголтгүй дарамтаас хамгаалах нөхцөл бүрдэнэ.
Энэ мөнгийг нэмэх нь төсвийн дарамт мэт харагдавч урт хугацаандаа нийгэмд өгөөжтэй хөрөнгө оруулалт юм. Хүүхэд бага насандаа эцэг эхийн асаргаа, анхааралд өсөх нь эрүүл мэнд, сэтгэл зүй, хүмүүжилд эерэг нөлөө үзүүлж, цаашлаад боловсрол, нийгмийн зардлыг бууруулах бодит суурь болдог.
Бусад орны жишээг авч үзвэл, Швед улсад эх, хүүхдийг дэмжих бодлого нь зах зээлийн бодит нөхцөлтэй уялдсан байдлаар хэрэгждэг. Тэнд олгогддог хүүхдийн болон эцэг эхийн тэтгэмж нь живх, хүнс, асаргааны үндсэн хэрэглээг бодитоор хангахуйц түвшинд тооцогддог бөгөөд үнийн өсөлттэй уялдан шинэчлэгддэг. Үүний үр дүнд эцэг эхчүүд санхүүгийн дарамтаас болж хүүхдээ эрт асрамжид өгөх, эсвэл хүсээгүй үедээ ажилдаа яаравчлан орох шаардлага багасдаг.
Харин манай улсад 50 мянган төгрөгийн худалдан авах чадвар жил ирэх тусам буурсаар байгаа атлаа тэтгэмжийн хэмжээ нэг ч удаа нэмэгдээгүй нь бодлого бодит амьдралаас тасарсны тод жишээ болж байна. Хэрэв уг мөнгийг инфляцтай уялдуулан үе шаттайгаар нэмэгдүүлж ирсэн бол өнөөдрийн ийм хурц маргаан үүсэхгүй байх бүрэн боломж байлаа.
Тиймээс 2018 оноос хойш нэг ч удаа нэмэгдээгүй “цалинтай ээж”-ийн тэтгэмжийг бодит амьдралд нийцүүлэн нэмэгдүүлэх нь халамж хавтгайруулах бус, эх хүний хөдөлмөрийг нэр төдий бус бодитоор үнэлэх, гэр бүлийн тогтвортой байдалд хөрөнгө оруулж буй бодлогын шийдвэр юм. Энэ бол зөвхөн өнөөдрийн эхчүүдийн асуудал бус, нийгэм ирээдүйдээ хэрхэн хөрөнгө оруулах вэ гэсэн асуултын хариу билээ.
 
Ч.Юмчирдулам
]]> zulaa Sat, 14 Mar 2026 18:15:35 +0800 Намаа барьж чаддаггүй Б.Батбаатарын гарт СОP-17 үрэгдэх вий https://nutag.mn/index.php?newsid=19014 https://nutag.mn/index.php?newsid=19014
Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн асуудал дэлхий дахинаа анхаарах хандуулах шаардлагатай салбарт зүй ёсоор ордог. 
Харин манайх энэ салбартаа төдийлөн анхаарал хандуулдаггүй нь салбарын сайдын томилгооноос харагдана. Мэргэжлийн хүн биш гэхэд мэргэшсэн хүнд уг нь салбараа өгдөг баймаар.  Өдгөө манай улсын бэлчээрийн 70 гаруй хувь нь доройтолд орчихсон гэдэг харанга дэлдэж байна.
Мөн манайд уур амьсгалын өөрчлөлт дэлхийн дунджаас хоёр дахин хурдацтай явагдаж байна. Цөлжилт гэдэг зүйлтэй улсаараа нүүр тулахад тун ойрхон байгаа. Гэтэл үүнийг ойлгох төр засаг бий эсэх нь эргэлзээтэй. Сүүлийн хоёр ч удаагийн Засгийн газар  Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн салбарыг хамтарсан намууддаа бэлэглэв.  Нөгөө талд, салбар яамыг авсан ИЗНН-ын байж байгаа царай. Байгаль орчин, уур амьсгалын өөрчлөлтийн сайд Б.Батбаатар ИЗНН-ын дарга учраас сайд болсон. Гэтэл сая намын хэсэг нөхөд нь хуралдаад түүнийг намын даргаас нь огцруулчихаж байгаа юм. 
Тиймээс намаа барьж чаддаггүй Б.Батбаатарын гарт уур амьсгалын өөрчлөлтийн салбарын томоохон хурал болох СОP-17 үрэгдэх вий гэсэн болгоомжлол байна. НҮБ-ын цөлжилттэй тэмцэх "COP17" хурал 2026 онд Монгол Улсад зохион байгуулагдана.
АСЕМ-ын арга хэмжээ шиг чухал хурал. Өмнөх сайд С.Одонтуяа нь “Б.Бат-Эрдэнэ сайд байхдаа энэ арга хэмжээг амлаад авчихсан. Гэтэл 100 тэрбум төгрөг шаардлагатай байна” гэж хошуугаа унжуулж зогссон. Энэ арга хэмжээг амжилттай зохион байгуулж чадвал 100 тэрбум битгий хэл 7-8 их наядыг татах боломжтой юм билээ шүү дээ. Энэ том ачааг сайд Б.Батбаатар даадаг л байгаадаа.
Түүнийг энэ Засгийн газрын хамгийн сулхан сайд гэхэд ч хилсдүүлсэн болчихгүй байх. Ер нь Б.Батбаатарын зохион байгуулалт, идэвх, санхүүгийн ил тод тун сул байгаа тухай яригдаад эхэлчихсэн. Ийм нөхцөлд Монгол Улсын нэр хүнд, олон улсын хамтын ажиллагаа, уур амьсгалын чиглэлээр баримтлах стратегийн бодлого шууд эрсдэлд орж магадгүй гэдгийг анзаарах учиртай. Намаа барьж чаддаггүй Б.Батбаатарын гарт СОP-17 үрэгдэх вий дээ.
Т.БАТСАЙХАН
Эх сурвалж: “Зууны мэдээ” сонин. № 45 (7787) 
]]> zulaa Thu, 12 Mar 2026 11:15:12 +0800 Өгөөжийг өөрт нь үлдээхгүй бол уурхайтай нутагт хөгжил ирэхгүй https://nutag.mn/index.php?newsid=19001 https://nutag.mn/index.php?newsid=19001

“Нийтлэлч Отгонбаяр сан”-аас зарласан сэтгүүл зүйн шилдэг бүтээл шалгаруулах уралдаанд V байр эзэлсэн сэтгүүлч З.Цэлмэгийн нийтлэлийг хүлээн авч уншина уу.
•     •     •
Дорноговь аймгийн Даланжаргалан суманд олон уурхай ажилладаг ч хөгжилд нь нүдэнд харагдаж, гарт баригдахаар дорвитой нэмэр болдоггүй. Нийт нутаг дэвсгэрийнх нь 14 хувьд уул уурхайн тусгай зөвшөөрөлтэй талбай бий. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс нэг суманд олгох тусгай зөвшөөрлийн нийт талбайг газар нутгийнх нь 15 хувиас илүүгүй байх зөвлөмжийг 2022 онд Уул уурхай, хүнд үйлдвэрийн яам, Ашигт малтмал, газрын тосны газарт өгсөн. Харин Даланжаргалан суманд өдгөө 56.6 мянган га талбайд 80 орчим тусгай зөвшөөрөл хүчин төгөлдөр байгаа нь Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлөөс тогтоосон хязгаарт бараг тулжээ. Тусгай зөвшөөрөл эзэмшигчдийг харвал “МАК Цемент”, “Улаанбаатар чулуун завод” зэргээс бусад нь жижиг, дунд уурхайнууд зонхилдог.
Тус сумын газар нутгаар өдөр бүр хэдэн зуун хүнд даацын автомашин, галт тэрэг нүргэлэн өнгөрдөг. Сая сая тонн нүүрс, цемент, жоншийг эндээс олборлож экспортолдог. Дорноговь аймагт ч тэр, улс оронд ч тэр эдийн засгийн болоод стратегийн ач холбогдолтой сум. Цагтаа Оросын агаарын цэргийн бааз байршиж байсан, нутаг дэвсгэрээр нь Ази, Европыг холбосон авто болон төмөр зам дайран өнгөрдөг, дөрвөн аймгийн газар нутгийн зааг дээр байдаг их хөлийн газар юм. Хэдийгээр албан ёсны бүртгэлтэй хүн амын тоо 3500 орчим боловч уурхайн ажилчид, дамжин өнгөрдөг хүмүүсийг тооцвол 10 мянга давна. Эдгээр сүүдрийн хүн амын үзүүлж буй ачаалал нь сумын эдийн засгийн чадавхыг шавхаж, төрийн үйлчилгээний хүртээмжийг тарамдуулдаг. Улс болон аймгийн төсвийг зузаатгахад ачаа үүрдэг тус сумын хувьд сүүлийн таван жилд Дорноговь аймагт 20 гаруй тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлжээ.
Ердөө таван жилийн өмнө Даланжаргалан сум аймгийнхаа төсөвт 200 орчим сая төгрөг төвлөрүүлж байсан бол 2025 онд 10 тэрбум хол даваад байгааг Дорноговь аймгийн ИТХ-ын төлөөлөгч Н.Отгонбаяр 2026 оны төсвийн хэлэлцүүлгийн үеэр мэдээлэв.
Харамсалтай нь тус сум өгдөг шигээ өгөөж хүртэж чаддаггүй. 2026 онд Даланжаргалан сум аймгийн төсөвт 10.7 тэрбум төгрөг төвлөрүүлж, ОНХС-аар 493 сая төгрөг хүлээн авахаар болжээ. Энэ талаар тус сумын иргэдийг аймгийн ИТХ-д төлөөлдөг Н.Отгонбаяр “Уул уурхайн компаниудын хамгийн их нөлөөлөлд байдаг сумын ард иргэдэд ОНХС-аар хуваарилдаг санхүүжилт үнэхээр хангалтгүй байна. Иргэд ОНХС-аар хийх ажилд маш их санал өгдөг ч хуваарилсан мөнгө нь хаана ч хүрдэггүй. Яаж хуваарилдаг зарчмыг нь хэлж өгөхгүй бол ард иргэдэд хэрхэн тайлбарлахаа мэдэхгүй байна. Цаашид аймгийн болон улсын төсөв бүрдүүлдэг сумдыг бодлогоор яаж дэмжих вэ” гэв. Хариуд нь аймгийн Засаг дарга О.Батжаргал “ОНХС-ийн санхүүжилтийг боломжийн хэмжээнд өгч байгаа. Даланжаргалан, Хөвсгөл, Мандах, Хатанбулаг, Замын-Үүд, Сайншанд зэрэг сумынхан ийм асуудал тавьж байгаа нь үнэн. Төвлөрүүлж байгаа орлогыг буцаад хуваарилахад хүндрэл бэрхшээл их байдаг. Нөгөө талаар, улсын болон аймгийн төсвөөс зөрүүлээд хөрөнгө оруулалт хийгддэг. Цаашдаа орлого бүрдүүлдэг, орлогын эх үүсвэрээ дэмждэг сумууд боломжоо илүү эдлээд явах нь зөв гэдэгтэй санал нэг” хэмээв. 
Гэвч засаг даргын хэлсэн шиг хөрөнгө оруулалт Даланжаргалан суманд бараг л байхгүй аж. 2020-2025 онд Дорноговь аймгийн хэмжээнд хийсэн хөрөнгө оруулалтын 1 хувийг   Даланжаргалан хүртжээ. Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалт гэхээр зүйл ч алга. 2022 онд эрүүл мэндийн төвийн барилгад 2.8 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн ч 300 саяыг л олгожээ.
undefined
Зургийн тайлбар: Даланжаргалан сум 3500 хүний багтаамжтай Эрүүл мэндийн төвийн барилгаа 2023 онд ашиглалтад оруулжээ. Хэдийгээр тус төвийг байгуулахаар улсын төсөвт 2.8 тэрбум төгрөгийн хөрөнгө оруулалт батлагдсан ч 300 саяыг л олгосон байна. Тиймээс барилгын газар шорооны ажлыг уул уурхайн компаниудын дэмжлэгтэй, барилгын цементийг сумын цементийн үйлдвэрээс хангуулж, аймгийн төсвөөс болон ОНХС зэрэг эх үүсвэрээр үлдсэн санхүүжилтийг шийджээ.
Хөрөнгө нь арвижсан ч хуваарилалт “шог” хэвээр
Нээлттэй эх сурвалжаас харахад 21 аймгийн хэмжээнд 2020-2024 онд ОНХНС болон ОНХС-аар дамжуулан 1.4 их наяд төгрөгийн хөрөнгийг хуваарилжээ. 2020 онтой харьцуулахад 2024 онд уг сангийн хөрөнгө 2.5 дахин нэмэгдсэн байна. Жил ирэх тусам тус сангийн хөрөнгө зузаарч байгааг доорх графикт харууллаа.
Гэхдээ сангийн орлогыг бүрдүүлдэг эх үүсвэрийг харвал ашигт малтмалын хайгуул болон ашиглалтын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр багасаж, АМНАТ-ийн эзлэх хувь улам бүр өссөөр байна. Үүнд гадаад зах зээл дэх түүхий эдийн үнэ, нүүрсний экспортын биет хэмжээ зэрэг нэмэгдсэн нь нэг талаас нөлөөлж буй. Нөгөө талаар, ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрөл олголт саарсан нь орон нутгаас бүрддэг эх үүсвэрүүд багасахад нөлөөлсөн гэж үзэж болохоор аж. Үүнээс гадна, 2021 онд Төсвийн тухай хуульд оруулсан өөрчлөлтөөр дотоодын бараа, үйлчилгээний нэмэгдсэн өртгийн албан татварын орлогын болон мега төслийн АМНАТ-өөс таван хувийг төвлөрүүлдэг байсныг болиулснаар ОНХС-ийн эх үүсвэрийн нэр төрөл цөөрчээ.
Графикаас харахад ОНХС-ийн эх үүсвэрийн нэр төрөл цөөрч, АМНАТ-ийн эзлэх хувь нэмэгдэж байна. 2020 онд 8 төрлийн эх үүсвэртэй байсан бол 2024 онд 5 болж цөөрсөн ч үүний 80 гаруй хувийг АМНАТ бүрдүүлжээ.
Ийнхүү ОНХС-г бүрдүүлдэг эх үүсвэрийг хуульд өөрчлөлт оруулах замаар цөөрүүлсэн хэдий ч одоо байгаа орлогуудаа ч хангалттай цуглуулж бас эргэн хуваарилж чадахгүй байна. Үүний нэг тод жишээ бол, ОНХНС-д төвлөрдөг газрын тосны нөөц ашигласны төлбөр (ГТНАТ)-ийг бүрэн цуглуулж чадахгүй байгаа явдал. Дорнод аймгийн Халхгол, Матад суманд үйл ажиллагаа явуулдаг “Петрочайна дачин тамсаг” ХХК-тай байгуулсан Бүтээгдэхүүн хуваах гэрээ Монголын талд алдагдалтай тул ГТНАТ төсөвт маш бага ордгийг Дорнод аймгийн “Буйр нуур, Халхгол, Нөмрөгийн сав газрыг хамгаалах хөдөлгөөн” ТББ-ын тэргүүн Д.Ганцогт ярилаа. Тэрбээр “Газрын тос олборлодог “Тосон уул XIX” талбайгаас бол нөөц ашигласны төлбөр авдаггүй, “Тамсаг XXI” талбайгаас 7.5 хувиаар нөөц ашигласны төлбөр тооцож авдгийг 2019 оны 5 дугаар сарын 3-ны өдрийн УИХ-ын чуулганы хуралдаанаар УУХҮЯ-ны эрх бүхий албан тушаалтан тайлбарласан” гэлээ. Төсвийн тухай хуулиар ОНХНС-д ГТНАТ-ийн 30 хувийг төвлөрүүлдэг бөгөөд 2020-2024 онд уг төлбөр сангийн нийт хөрөнгийн ердөө 4-5 хувийг бүрдүүлсэн байна.
Ийнхүү 21 аймагт хуваарилагдах ОНХС-ийн хөрөнгө жилээс жилд өсөн нэмэгдэж буй ч уул уурхайн нөлөөлөлд хамгийн их өртдөг сумын очих хуваарилалт шог байна.
undefined
2020 оноос хойш ОНХНС болон ОНХС-ийн эх үүсвэр бүрдүүлэлт, хуваарилалт хийх хууль журамд  маш олон удаагийн өөрчлөлт оржээ. Тэр бүрд сангийн хөрөнгийн хуваарилалт хэрхэн зохицуулсныг эрэл сурал хийж учрыг нь олж ойлгоход түвэгтэй болжээ. Ийм ойлгоход түвэгтэй байгаа нь тус сангийн хуваарилалт, зарцуулалтыг эрх мэдэлнүүд өөрсдийн үзэмжээр хийх, олон нийт хараа хяналт тавих боломжийг хязгаарлаж буй нэг хэлбэр юм. Энэ бүх хууль журмын хэрэгжилт, хөрөнгө мөнгөний зарцуулалтад хяналт тавих ёстой төрийн “төмөр” аппарат бол уг нь Үндэсний аудитын газар юм. Жил бүр Үндэсний аудитын газраас аймаг, сум, нийслэл, дүүргийн ОНХС-ийн үйл ажиллагаанд хяналт шалтгалт хийдэг ч тэдгээр нь зөвхөн хуваарилагдаж ирсэн хөрөнгийн зарцуулалтыг л хууль журмын дагуу, хугацаандаа зарцуулсан эсэхийг шалгадаг аж. Харин эх үүвсэр бүрдүүлэлт, хуваарилалт талдаа хууль журмын хэрэгжилт бол үнэхээр баларч байна.
 Иргэд биш, дарга зарцуулдаг сан
Аймгийн удирдлагууд ОНХС-ийн хөрөнгийг сумддаа хэр зэрэг хуваарилдгийг 21 аймгийн хэмжээнд харьцуулж харав. Ингэхэд уул уурхай төвлөрсөн, тусгай зөвшөөрөл олонтой, улсын төсөв бүрдүүлдэг аймгууд сумынхандаа гар татуу ажээ. Ялангуяа, хамгийн олон тусгай зөвшөөрөлтэй, уул уурхай төвлөрсөн Дорноговь аймаг ОНХС-ийн хөрөнгийн дөнгөж 31 хувийг сумддаа хуваарилдаг нь анхаарал татав. Үүний шалтгааныг лавшруулж үзвэл үнэхээр Даланжаргалан сумыг нийтлэлийн эхэнд тодотгохоос аргагүй байлаа.
2020-2024 онд нийт 5 жилийн хугацаанд аймгийн удирдлагууд ОНХС-ийн хөрөнгийн дунджаар 52%-ийг сумддаа шилжүүлжэ. Харин Дорноговь аймаг хамгийн их санхүүжилт авдаг ч үүний 31%-ийг л сумддаа хуваарилдаг байна.
Дорноговь аймгийн хувьд ОНХС бол дарга нарын аясаар шийдэгддэг сан болчихож. Уг нь энэ бол ард иргэдийн саналыг авч эрэмбэлээд, бүс нутгийн хөгжлийн тэнцвэрээ хангахад зориулан зарцуулах учиртай уул уурхайн орлогыг дахин хуваарилдаг механизм билээ. Гэвч бодит байдал дээр хэн илүү нөлөөтэй, хэн илүү дэмжлэгтэй, даргад хэн илүү “хөөрхөн” харагдсан нь ОНХС-аас ахиу авдаг аж.
Даланжаргалан сумын ИТХ-ын дарга асан Н.Болдбаатар “Манай сум албан ёсоор 3000 гаруй хүн амтай. Аймгийн дарга нарын сонгогдсон 1500 хүнтэй суманд ОНХС-аас тэрбум гаруй төгрөг хуваарилж байхад, манайд 600 орчим саяыг л өгдөг. ОНХС-ийн хуваарилалтыг хэрхэн боддогийг би аймгийн ИТХ байхдаа удаа дараа асууж байсан. Тодорхой аргачлалаар боддог гэж ярьдаг. Гэхдээ би тэр тооцоог нь олж хараагүй. Бас 1+1=2 гэдэг шиг тодорхой хууль байдаггүй” гэлээ. 
undefined
Харин Дорноговь ХОХБТХ-ийн дарга Ч.Мөнх-Эрдэнэ “Суманд санхүүгийн эрх мэдэл хэтэрхий их өгвөл жижиг улс төрийн амбиц нь хөрөнгийг үр ашиггүй болгох эрсдэлтэй. Сумын удирдлагууд урсгал зардал хүрэхгүй байна, гэрэлтүүлэг, ариутгах татуургын үйл ажиллагаа болохгүй байна гэх мэтээр ярьдаг ч яг өөрсдөө хийхээр энэхүү нөхцөл байдлаа улам дордуулаад байдаг. Өөрөөр хэлбэл, үр ашиггүй хөрөнгө оруулалт хийдэг. Суманд өгсөн мөнгө сургалтын төлбөрт, үржлийн мал сайжруулах буюу хувийн өмчид зарцуулах гэх мэтээр ОНХС--ийн хөрөнгө, малын хөлийн татварын зориулалтыг ялгаж салгахгүй зарцуулдаг” хэмээн тайлбарлав.
Дорноговь аймгийн ОНХС-ийн нийт эх үүсвэрийн 81%-ийг ОНХНС, үлдэх 19%-ийг орон нутгаас бүрдүүлжээ. Үүнээс Замын-Үүд, Сайншанд, Хатанбулаг зэрэг сум нь газар нутаг томтой, хүн ам ихтэй тул ахиу санхүүжилт авчээ.
ОНХС-ийн хуваарилалтын талаар нэрээ нууцлахыг хүссэн нэгэн эх сурвалж “Манай аймаг бол улсын төсөв бүрдүүлдэг таван аймгийн нэг. Сайншанд, Замын-Үүд суманд ОНХС-ийн хөрөнгө сайн хуваарилагддаг. Бусад суманд бол бага. Үүнд яалт ч үгүй нэгдүгээрт, улс төрийн шалтгаан бий. Гарцаа байхгүй. Аль нам нь олон суудалтай, засаг барьж байна, аль суманд АН эсвэл МАН засаглаж байгаагаас хуваарилалт шалтгаалж байгаа. Тухайлбал, Дорноговь аймгийн 14 сумын тав нь АН байлаа гэж бодоход мэдээж хэрэг тэдгээр суманд төсөв бага л хуваарилагддаг. Аймгийн төсөв батлах үеэр ОНХС-аас тэр суманд тэдийг өгье гээд зарчмын саналуудаа хайрцаглаад, намын бүлэг дээрээ тогтчихоод орж ирдэг” гэсэн юм.
Харин өөр нэгэн эх сурвалж “Бодит амьдрал дээр тэр мөнгийг хэнд хуваарилахаа Засаг дарга өөрөө мэддэг. Бусад сумын удирдлагууд эсэргүүцсэн ч Засаг дарга бараг л бие дааж шийддэг дээ. Амьдрал дээр Даланжаргалангаас илүү их орлого төвлөрдөг. Гэтэл Хатанбулагийг илүү хөгжүүлэх хэрэгцээ байхад Сайхандулаан суманд ахиу төсөв хуваарилагддаг” гэсэн юм. Тэрбээр ОНХС-ийн хуваарилалт хийдэг аргачлалыг өөрчлөх бодит хэрэгцээ байгааг онцолсон юм. Хэдийгээр сумдад хэд оногдохыг тодорхой итгэлцүүрээр боддог ч хуваарилалтаа хийхдээ аймгийн Засаг даргын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөр, хөгжлийн үндсэн чиглэлээ л баримталдаг аж.
 Үндсэндээ дарга нар нэг бол тойрогоо услах, үгүй бол хүн ам олонтой сумдад ахиу хуваарилах сонирхолтой байдаг нь олон нийтийн саналыг авч эрх мэдэлд суудаг улстөрчдөд л ашигтай хувилбар болдог байна. Улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтыг том улстөрчид тойрогтоо хувааж “тонодог” шиг ОНХС ч эрх мэдэлтнүүд барьцаа ахиулахад ашигладаг ивээс болчихож.
 Сангийн яамны эх сурвалжийн хэлж буйгаар ОНХС-ийн тухайн онд зарцуулж амжаагүй эх үүсвэрийг бусад төсөв шиг эргүүлж татдаггүй. Аймаг, орон нутгийн эрх мэдлийнхээ хүрээнд зарцуулдаг сан аж. Хууль журмаар зохицуулдаг сангийн үйл ажиллагаанд Сангийн яам ч тэр бүр оролцоод байх боломж байдаггүй гэнэ. Нэг ёсондоо ОНХС бол нутгийн өөрөө удирдах ёсыг тарамдуулдаг аймаг суманд бол томчуудын тохойгоо нөхдөг сан болжээ. 
Хэдийгээр улсын төсөвтэй харьцуулахад ОНХС-ийн мөнгө их дүнтэй биш боловч том агуулгатай систем билээ. Тиймээс ч үе үеийн Засгийн газар нэг талаас, иргэдэд газрын баялгийн өгөөжийг хүртээх, нөгөө талаас уул уурхай болоод иргэд хоорондын ойлголцлыг сайжруулах үүднээс ашигт малтмалын тодорхой орлогуудыг ОНХС-д төвлөрүүлэх шийдвэрүүд гаргасаар ирсэн. Энэ дагууд хайгуул, ашиглалтын тусгай зөвшөөрлүүдийн төлбөрийг, уул уурхайн компаниудын орон нутагтай байгуулсан гэрээний төлбөрийг тухайн сумын ОНХС-нд нь шууд төвлөрүүлдэг болгосон. Хамгийн сүүлийн жишээ гэвэл 2024 онд Төсвийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулж, ОНХНС-нд АМНАТ-ийн орлогыг ялгаатай байдлаар олгох өөрчлөлт оруулжээ. Ирэх зургадугаар сараас хэрэгжих тус өөрчлөлтөөр ОНХНС-нд төвлөрсөн АМНАТ-ийн орлогоос 10 хувийг нь энэхүү орлогын 20-иос дээш хувийг бүрдүүлсэн аймаг, улсын зэрэглэлтэй хотод тэнцүү хэмжээгээр, 20 хувийг нь 0-20 хувийг бүрдүүлсэн аймаг, хотод хувь тэнцүүлж олгохоор болсон. Тэгэхээр нэгдсэн сангаас аймаг, нийслэлд хуваарилах аргачлал АМНАТ-ийн орлогыг төвлөрүүлж буй байдлаар нь ялгавартай олгох зарчимд  шилжиж байна гэсэн үг.
УИХ-ын гишүүн Ж.Золжаргал “АМНАТ-өөс орон нутагт үлдэх хэмжээг нэмэгдүүлэх шаардлагатай. Нэлээд олон жил энэ асуудал яригдсан. Суманд 10 хувь, аймагт 20 хувь гэдэг шинэ томьёолол орж ирсэн. Гэхдээ миний байр суурь бол үүнийг бүр эсрэгээр нь, 20 хувь суманд, 10 хувь аймагт байх ёстой. Дээрээс нь АМНАТ-ийг төвлөрсөн байдлаар хуваарилахдаа огт уул уурхайгүй, уул уурхайг хөгжүүлэхгүй гээд зарласан аймгуудад хүртээх хувь нь бүр бага байх ёстой” хэмээв.
undefined
Гэвч ил тод байдал нь алдагдсан, хяналтгүй явж, засаглалын хямралд орсон ОНХС-ийн хөрөнгө ачаалал авдаг сумддаа очиж чадах эсэх нь үнэхээр бүрхэг байна. Орон нутгийн улс төржилт, ил тод байдлаас гадна засаж залруулах зүйлс их байгааг экспертүүд хэлж байна. 
Уул уурхайтай сумдыг “гомдоосон” аргачлал 
ОНХС-г сүүдэр мэт дагаж байгаа гомдол маргаан, завхрал хийдэл аймгаас суманд хуваарилах мөнгөн дээр үүсдэг. Засгийн газрын 2023 оны 457 дугаар тогтоолоор аймгийн ОНХС-ийн мөнгийг сумдад хуваарилахдаа гурван шалгуур тавьдаг аж.
Тус тогтоолын 7.3-т “Аймаг, нийслэл нь орлогын шилжүүлгийг энэ аргачлалын 7.2-т заасны дагуу хуваарилахдаа хүн амын тоо, нутаг дэвсгэрийн хэмжээ, ашигт малтмал болон газрын тосны ашиглалтын талбайн хэмжээнээс хамаарах үзүүлэлтийн хувийн жинг дараах байдлаар тооцно.
  • 7.3.1. хүн амын тоо – 33 хувь;
  • 7.3.2. нутаг дэвсгэрийн хэмжээ – 34 хувь; 
  • 7.3.3. ашигт малтмал болон газрын тосны ашиглалтын талбайн хэмжээ – 33 хувь байна гэж заажээ.
Тэгэхээр итгэлцүүрээр хуваарилах мөнгөнд уул уурхайн нөлөөллийг онцгойлон харгалзаж үздэггүй гэсэн үг. Хүн амын тоо, газар нутагтай тэгшитгэж үздэг тул уул уурхайгүй, уул уурхайн нөлөөлөл нь бага ч хүн ам ихтэй хот, суурин газарт ОНХС-ийн хөрөнгө ахиу хуваарилагдаад байгаа юм.
Сайншанд сумын засаг дарга Ч.Түвшинтөр “Манай сум газар нутаг багатай, уул уурхай ч бараг байдаггүй. Доншен л ажилладаг. Бусад нь хайгуулын тусгай зөвшөөрөл, түгээмэл тархацтай ашигт малтмал л бий. Манайд хуваарилагддаг хөрөнгөнд жин дардаг үзүүлэлт нь хүн амын тоо, итгэлцүүр байдаг” гэв. Харин Дорноговь аймгийн ИТХ-ын дарга Н.Алдарбаяр “Уул уурхайг хэн илүү их олборлуулж, хэн илүү ашиглуулж байна тэр аймаг, сум л үр шимийг нь хүртэнэ. Гэтэл өнөөдөр Өмнөговь, Дорноговиос ихэнх мөнгөө төвлөрүүлээд 21 аймагтаа ялгаагүй цацчихаж байна. Уул уурхайгүй аймгууд ч их татаас авдаг. Монгол Улсын төсвийн бодлого ийм. Бид үүнийг л орон нутагтаа хэрэгжүүлээд явж байна” гэж ярилаа. Төсвийн орлогыг төвлөрүүлээд тэгшитгэх коммунист зарчим орон нутгийн төсөвт ч үйлчилж буй нь энэ бөгөөд уул уурхайн ачаалал авдаг сум орон нутагт хамгийн шударга бус хуваарилалт юм. Үүн дээр орон нутгийн улс төрийн амбиц, эрх мэдлийн төлөөх тэмцэл нэмэгдсэнээр зөвхөн ОНХС гэлтгүй уул уурхайн орон нутагт өгөөжгүй, баялгаа соруулж буй ард иргэд юу ч үгүй үлддэг гэсэн домог үүссэн бөлгөө.
ОНХС-ийн хуваарилалт тооцдог аргачлал, итгэлцүүр асуудалтай, зайлшгүй сайжруулах шаардлага байгаа. Гэхдээ энд үүнээс илүү онцлох нэг зүйл бол улс төрийн сэдлээр хуваарилалт хийж буй явдал. Улс төрийн ашиг сонирхол байгаа цагт ямар ч сайн аргачлал байгаад нэмэргүй. Хэрхэн, яаж, ямар сэдлээр хуваарилж байгааг нь төрийн аудит хянадаг баймаар юм.  
 Хэдий ОНХС-ийн сумдад хуваарилах аргачлал учир дутагдалтай ч энэ нь сумдаа хоосон үлдээх шалтаг биш гэдгийг аймгийн жишээ харуулдаг. Доор графикт уул уурхай бүхий аймгуудын сумдын ОНХС-ийн эх үүсвэрийг тусгай зөвшөөрөлтэй харьцуулан харууллаа.
Баялаг багаслаа ч хөгжил тэлэх учиртай
Экспертүүд, уул уурхайн нөлөөллийн үнэлгээний мэргэжилтнүүд ОНХС-ийн одоогийн аргачлал, хэрэгжилтэд шүүмжлэлтэй хандаж байна.  Төсвийн тухай хууль, Засгийн газрын тогтоолд заасан шалгуур үзүүлэлтүүд бүхнийг тодорхойлогч биш юм. Хөгжлийн индекс, газар нутаг, хүн амын тоо бол зөвхөн тэр орон нутгийг л харсан үзүүлэлт. Харин нийт иргэдийн хөгжлийг хэрхэн хангах вэ гэдэг үндсэн зорилгоо бодох нь язгуур эрх ашиг билээ. Энэ нь ОНХС-ийн хуваарилалт шударга, хөрөнгийн зарцуулалт нь үр ашигтай байх учиртай гэсэн үг.
Уул уурхайн нөлөөллийн үнэлгээ, стратегийн өмгөөллөөр мэргэшсэн “Хил хязгааргүй алхам” ТББ-ийн тэргүүн Н.Баярсайхан “ОНХС анх байгуулагдсанаасаа маш өргөн хүрээтэй болсон. Иргэдийн оролцоотой, иргэдийн эрэмбэлснээр зарцуулах замаар эрх мэдлийг шилжүүлсэн гэж шийдвэр гаргагчид хардаг. Гэтэл анхан шатан дээр Засаг даргын мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд зориулагдсан нөхвөр сан болоод байна. Тиймээс эргэж харах цаг болсон” гэж анхаарууллаа.
ОНХНС-ийн хуваарилалтыг тооцдог хөгжлийн индексийг ч сайжруулах шаардлагатайг тэрбээр ийн тайлбарлав. “Засгийн газрын 2018 оны 20 дугаар тогтоолоор орон нутгийн хөгжлийн индексийг тооцдог. Үүнд үндэслэн ОНХНС-аас аймаг, нийслэлд хуваарилдаг. Гэтэл бэлчээрийн даац, ургамлын гарц, уул уурхайгаас болж эвдэрсэн газрын дата нь үнэн зөв, байнга шинэчлэгдэж чадаж байгаа юу, түүнийг орон нутгийн удирдлага үнэхээр авч үзэж, тэр дагуу ОНХС-ийн хөрөнгийг хуваарилж байгаа юу гэвэл эргэлзээтэй. Жишээ нь, судлаачид, экспертүүд ядуурал хөдөө багийн түвшинд байгаа гэж хэлдэг бол Засгийн газрын 20 дугаар тогтоолоор бүсийн түвшинд ядуурлыг тооцож гаргадаг. Байгаль орчны үзүүлэлт ч гэсэн говийн бүс нутагт бүхэлдээ маш дорой байгаа. Энэ үзүүлэлтээ харгалзвал говийн аймгуудын хөгжлийн индекс яагаад ч өөдтэй гарахгүй” хэмээв.
 Уул уурхайн нөлөөллийн коэффициент гэх ойлголт байдаг. Уул уурхайтай аймаг сумын иргэдэд тулгарч буй дэд бүтцийн ачаалал, экологийн сөрөг нөлөөлөл, нийгмийн үйлчилгээний ачаалал гэсэн үзүүлэлтээр коэффициент тогтоож, ОНХС-ийн хөрөнгийн хуваарилалтад тооцох боломжтой юм. Үүнийг нэвтрүүлж чадвал одоогийн тэгшитгэн хуваарилах шударга бус жишгийг халах боломжтой.
undefined
Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн гишүүн, СЭЗИС-ийн дэд профессор, доктор Ж.Дэлгэрсайхан ОНХС-ийн хуваарилалт, хөрөнгийн зарцуулалтыг үр дүнтэй болгоход хоёр асуудалд анхаарах шаардлагатайг хэлж байна.
“Юуны өмнө Монгол Улсад хөгжлийн бодлого төлөвлөлтийн нэгдсэн цогц бодлого алга байна. Өнөөг хүртэл таван удаа хөгжлийн томоохон бодлого гаргасан ч иргэдийнхээ амьдрал ахуйг өөд татах тал дээр хатуу зогсож чадаагүй. Тиймээс хөгжлийн бодлогоо тодорхойлоход орон нутгийг хөгжүүлэх бүсчилсэн хөгжлийн бодлого дээрээ эргэлзэхгүйгээр бат зогсох ёстой.  Хөгжлийн нэгдсэн бодлогод аль аймагт, хаана, алслагдсан сумдад юу хэрэгтэй вэ, хэрхэн хөгжүүлэхээ тодорхойлж байж түүнд нийцсэн хөрөнгө оруулалтуудыг орон нутагт хийх шаардлагатай” гэж ярилаа.
undefined
Тэрбээр цааш нь “Хөгжлийн бодлогоо анхаарахаас гадна орон нутагт зөв хуваарилж байна уу, хуваарилсан мөнгөө зөв зарцуулж байна уу гэдэг засаглалын асуудал чухал байна. Орон нутагт зөв хуваарилна гэдэг нь бүгдийг тэгшитгэхийг хэлээд байгаа юм уу үгүй юу. Хуваарилалт бол нэгт, байгалийн баялгаа дагах ёстой. Хоёрт, эдийн засгаа хаана илүү зөв хөгжүүлэх нэн шаардлагатай вэ гэдгээ дагах ёстой. Үүнээс гажиж, улс төрийн нөлөө болон бусад хүчин зүйлээр ОНХС-ийн болон улсын төсвийн хөрөнгө оруулалт шударга бус яваад байна. Нөлөө бүхий улстөрчдийн аймаг, сумдад илүү хуваарилагдаж байгаа нь илт харагддаг” хэмээв.
 Сангийн яамны ОНХС-ийн нээлттэй мэдээллийн системийн датаг харвал 2020-2024 онд ОНХС-ийн зарцуулалт нэг их наядыг давжээ. Үүний 40 орчим хувийг уул уурхай бүхий таван аймаг эзэлж байна.
Канадын эдийн засагч Жон Харвик байгалийн баялгийг бусад төрлийн капитал руу хувиргах стратеги буюу Харвикийн дүрмийг 1977 онд үндэслэсэн. Норвеги, Африкийн Боствана, Баруун Авсрали, Чили зэрэг байгалийн баялгаар хөгжсөн орнуудад Харвикийн дүрэм сайн хөгжсөн байдаг. Манай ОНХС-ийн тогтолцоог энэ цонхоор харвал хөгжилд зориулагдаагүй ахуйгаа л аргацаасан байдалтай олон жил явж иржээ. Хөрөнгө оруулалтаа иргэдийн саналаар бус албан тушаалтнуудын үзэмжээр эрэмбэлдэг, хүний хөгжлийг дэмжих, байгаль орчноо нөхөн сэргээхэд чиглэсэн хөрөнгө оруулалт тун бага, дийлэнх зарцуулалт хатуу дэл бүтэц, баяр наадмын санхүүжилтэд зарцуулагддаг үзэгдэл хавтгайрсан. 
Дээрх дүрслэлээс харахад, хамгийн их үнийн дүнтэй гэрээний дийлэнх нь иргэдийн саналыг аваагүй, ИТХ, Ажлын хэсгийн эрэмбэлснээр шийдвэрлэгдэж байна. Энэ байдал 2024 онд бүр түгээмэл байна.
Өнөөдөр уул уурхайтай сумдад хэчнээн хүүхэд шаардлага хангасан ариун цэврийн байгууламжтай сургуульд сурдаг вэ, иргэд нь чанартай, хүртээмжтэй эрүүл мэндийн үйлчилгээ авч байна уу, алслагдсан бүсүүд төвтэйгөө холбогдох зам харгуй тавигдсан уу, байгаль орчны доройтлыг бууруулж чадаж байна уу, түүнд уул уурхайгаас олсон мөнгөө зарцуулж байгаа юу гэдэгт ОНХС-аас хариулт хайвал эерэг хариулт өгөх газар цөөхөн байх биз ээ.
Дүрслэлээс харахад, ОНХС-ийн гэрээний нийт дүн 2020-2024 онд 1,04 их наяд төгрөг болсон бөгөөд үүний 39%-ийг уул уурхай бүхий таван аймгийн ОНХС-ийн гэрээний дүн эзэлж байна. Эдгээр аймагт барилгын салбарт зарцуулсан дүн нийт гэрээний дүнгийн талаас дээш хувийг бүрдүүлжээ.
 ОНХС-ийн хөрөнгө жилээс жилд өсөж, их дүнтэй болсон. Өмнө нь худаг ус, хашаа хороо гэх зэрэг иргэдийн саналд тулгуурлан ойр зуурын зүйлд зарцуулдагдаж ирсэн. Харин одоо сангийн хөрөнгө нэмэгдэхийн хэрээр сумд тэр хөрөнгийг хэрхэн шингээх нь чухал болж байгаа аж. Энэ талаар Төсвийн тогтвортой байдлын зөвлөлийн гишүүн, эдийн засагч Н.Энхбаяр “Өмнөговь аймагт одоо хийгдэж байгаа хөрөнгө оруулалтууд маш зөв байна. Хэрэгтэй замуудаа хатуу хучилттай болгож холбож чадаж байна, сургууль цэцэрлэгүүдийн ариун цэврийн байгууламжуудаа бүгдийг орчин үеийн шаардлагад нийцүүлж, хөв цөөрөм байгуулах зэргээр маш зөв хөрөнгө оруулж байна. Ямартай ч уул уурхай төвлөрсөн аймгуудаас Өмнөговь аймагт хамгийн сайн жишээ байна. Тиймээс яг энэ жишгийг бусад аймагт нэвтрүүлэх талаар бодох ёстой. Үүн дээр тулгуурлаад мөн зохицуулалтын алдаа оноо ямар байвал зөв бэ, шийдвэр гаргалт дээр аль талын оролцоо илүү байх вэ, орон нутгийн хөгжлийн бодлоготой хэрхэн уялдуулах вэ гэх мэтээр зөв шийдлээ олох хэрэгтэй” гэж ярилаа.
Уул уурхайн орлогоо иргэдийнхээ амьдралд наалдуулж чадахгүй бол орон нутгийн иргэд шинэ төсөл, шинэ уурхайг эсэргүүцдэг хэвээрээ л байна. ОНХС бол эрх мэдэлд хүрэх саналын тоог “амилуулдаг” бялуу биш харин баялгийн хорогдлыг хөгжлөөр нөхдөг үзэл санааны илрэл юмсан. Энэ үзэл санаа гажвал Даланжаргалан шиг өдөр бүр газрын доорх баялгаа дундалж байгаа орон нутгууд баялгийнхаа дээр ч хоосон хоцорно. Тэр цагт уул уурхайд тулгуурласан Монголын эдийн засгийн өсөлт чимээгүй түүх болж, тогтвортой хөгжил гэх хүсэл эвдэрсэн газар, эзэнгүй нутагт хоосон цуурай болж хоцрох биз ээ.
undefined

]]> zulaa Wed, 11 Mar 2026 15:03:32 +0800 Бидний араншин... https://nutag.mn/index.php?newsid=18943 https://nutag.mn/index.php?newsid=18943
Морин жилийн цагаан сарын шинэлгээ, буузны хачир олон суваг сэдвээр хөвөрч байна. Тэр олны нэг нь: Б.Нямтайшир тэтгэвэрт гарч буй тул Хонконгт 31.5 сая ам.доллараар хаус худалдан авлаа гэх хов.
Тэр ховонд: МАК-ийнхан Хонконгийн Өмнөд дүүргийн тансаг бүсэд байрлах салангид байшинг 247 сая хонконг доллар буюу 31.5 сая ам.доллараар худалдан авсан. МАК-ийн захирал Н.Цэлмүүн энийг: Уг байшинг гэр бүлийн хувийн хэрэглээ, тэтгэвэрт гарах үеийн оршин суух зориулалтаар авсан. MAK компанийн бизнес, санхүүжилттэй холбоогүй хувийн хөрөнгө оруулалт. MAK-ийн үүсгэн байгуулагчид одоо 70-аас дээш настай тул тэтгэврийн орон сууц болгон ашиглах зорилготой гэж тайлбарласан гэжээ. Мөнхүү: Байшин байрлаж буй газар нь Хонконгийн хамгийн тансаг бүсийн нэг болох Өмнөд дүүрэгт байрладаг. Далайн харагдацтай, нууцлал өндөр, тусгай худалдан авагчдад чиглэсэн элит хотхон юм байна гэв.
Уул нь шинэлгээний ширээний ард хов ярьдаггүй ард түмэн. Гэвчиг энэ байтугай уламжлал өөрчлөгдөн шинэчлэгдэж байгаа хойно ховоо ярьж л өнгөрөөлөө. МАК-ийн Б.Нямтайширт зориулж авсан гэх байшинг эргүүлж тойруулж ярихдаа сайлахаас муулах нь их байлаа. Уулаасаа манай монголчууд чинь баян хүнд дургүй хойно…
Энэ дээрээс нэмээд: Монголын баялгийн өрмийг хусчихсан компаниудын нэгээр МАК нэрлэгддэг нь нэрмээс болж байх шиг. Гэтэл нь: Бид өнөөдөр цагаан сарын золголт шинэлгээгээрээ энэний талаар ярих эрхгүй. Мөнгөтэй хүн лаагаа иднэ үү, луувангаа иднэ үү тэрний дур гээд сууж байх хэрэгтэй. Яагаад гэх нь ээ: Баялгийн сангийн хуулийг хэрэгжүүлж, улсын төсвөөр хайгуул хийсэн ордуудыг тэрхүү санд авахыг эл үйлдэл, эс үйлдэхүйгээр дэмжсэн ард түмэн. Хэдий: АН баруун төв үзэлтэй ч МАН-тай 24 оны сонгуулийн дараа хамтарч байгаад Баялгийн сангийн хуулийг хэрэгжүүлэхийг оролдсон. АН зүүнтнүүдтэй нийлж Баялгийн санд ордуудын тодорхой хувийг оруулах шийдвэр гаргасан нь ердөө л нийтийн эрх ашиг байсан.
Учир юм нь: Баялгийн сан бол монголчуудын 10 гаруй жилийн мөрөөдөл байв. Монгол Улс стратегийн ордуудын орлогоор Норвеги маягийн Баялгийн сан бүрдүүлж, ирээдүй үедээ өвлүүлэх, эдийн засгаа солонгоруулах урт хугацааны мөрөөдөлтэй явсаар ирсэн. Үе үеийн төр засаг энэний төлөө ажилладаг. Эрдэнэсийн сан, Хүний хөгжил сан гэх мэт хэлбэрээр туршсан ч олигтой амжилтад хүрээгүй. Мөнхүү: Баялгийн сантай болохын тулд хамгийн эхэнд улс төрийн хүчнүүд нэгдмэл байр суурьтай байх шаардлага бий болоод байсан.
Гэтэл нь: Дэлхийн 100 гаруй улс ийм сантай байдаг. Тиймийн учраас Монгол Улс олон жил оролдсоны эцэст 24 онд Баялгийн сангийн тухай хуультай болсон. Энэний дагуу санхүүгийн сахилга баттай, ил тод санг байгуулахаар зорьж эхэлсэн. Баялгийн сангаа Норвеги улсын загвар дээр тулгуурлан байгуулахаар зорьж, олборлолтоос орж ирэх орлогыг ирээдүйдээ хадгалахаар төлөвлөсөн. Ерөнхийдөө: АН Засгийн газарт орсон нь Баялгийн санг бодит ажил болгох байсан гэдэг. Мэдээжээр: Том төслүүдийг эхлүүлэн хэрэгжүүлэх түүхэн үүргийг ч үүрсэн. Гэсэн нь: МАН-ынхан амнаасаа буцаж хамтарсан Засгийн газрыг тараасан. Тэрнээс хойш Баялгийн сангийн тухай ойлголт ч одоохондоо 180 градус өөрчлөгдөн тайлбарлагдаж байна. Ерөөс: Хуультай боллоо гээд Баялгийн сантай болчихдоггүй юм байна. Улс төрөө дийлж чадалгүй тэрхүү Засгийн газар унасан. Эдүгээ эрх баригчид Баялгийн сангийн хуульд эргэлт буцалтын шинж чанартай зарим 1 том өөрчлөлт оруулахаар зэхэж буй тухай яригдаад эхэлж.
Ачир дээрээ: Эдүгээ Баялгийн санг бодож байгаа нам алга, улстөрч ч байхгүй. Эрх баригчид дотроо эрх мэдлийн төлөө дайтсаар л байна. Өнгөрөгч 25 оны дундуур унаж огцорсон хэсгийнхээ үлдэгдлийг намаасаа, төрөөс хөөн зайлуулах, тэр байтугай шоронд хийхээр улайрцгааж байна. Цагаан сар өнгөрлөө. Одоо тэр мэт төлөвлөгөө нь хэрэгжиж эхэлнэ. Эрх баригчид энэндээ төрийг бага хутгавал намаа яаж хутгалах нь хамаа алга. Гэвчиг 27 оны Ерөнхийлөгчийн сонгууль, 28 оны УИХ-ын сонгуульд ялахын тулд байж болох бүх аргыг хэрэглэж байх шиг. Энэний талаар жинхэнэ хэрэгтэй хов хүргэе.
Эрх баригчид АН-ыг дарамтлахыг оролдож байна. Морин жилийн цагаан сарын шинийн 1-ний төрийн золголтоос АН-ынхан түрүүлж гарч явсан. Золголт дээр: -Засгаар оролдвол дэмий шүү гэж занах загнахын завсраар өгүүлсэнд эгдүүцээд тэр. Эсрэгээрээ: Энэ АН-ынхныг улам нэгтгэж байх шиг. Хаврын улс төрийн обьект бүх цаг үеийн хамгийн муугаар тодорч буй Засгийн газар болох шинжтэй. Мөнхүү энэ сарын 27-нд МАН-ын дарга Н.Учрал: -Манай МАН баруун төвийн үзэл баримтлалыг авлаа гэж зарлах нь.
Улс төрийн энэ хоёр ховноос олон юмны учгийг тайлан ойлгож болох юм.
Нэгт: МАН Засгийн газраа буюу Г.Занданшатарыгаа ойрын үед солих бодолгүй байна. Шүд сугалах маягаар 1-2 нэр муутай сайдыг сольж магадгүй. Г.Занданшатарыг -Сайн гээд авч үлдэж байгаа юм огтоос биш, харин оронд нь Н.Учралыг тавьсан ч Засгийн газраа дахиад онхолдуулахаас хамгаалж байгаа хэрэг юм. Намын дарга нь Засгийн газраа тэргүүлж байгаад огцорчихвол ойртож байгаа хоёр сонгуульд МАН дуусаа гэсэн үг.
Хоёрт: МАН үзэл баримтлалаа өөрчлөнх нь. Чоно хонины арьс нөмөрсөнтэй ижил. Бодит байдал дээр: Өнөөдөр Цэгцэлье, Чөлөөлье гээд яваад байгаа дарга нар дандаа л цагтаа: 2050 сайн сайхан гээд явж байсан. Уулаасаа: Энэхүү цэгцэлье, чөлөөлье гэдэг нь 16 оноос хойших дөрвөн сонгуулийн амлалтаас бултаж байгаа заль төдий. Гэтэл нь: Н.Учрал ЗГХЭГ-ын дарга, Г.Занданшатар УИХ-ын дарга байхдаа одоо муулаад байгаа 2050-ынхаа хамтран зохиогч нь байсан юм шдээ. Тиймийн атлаа ингэж буй нь: Ард нийт бол юмыг амархан мартдаг цагаан цаас гэж санадгийн илрэл энэ. Ард нийт амлалт нэхнэ. 16 оноос хойшихыг МАН-аас нэхнэ. Тэрэнд Н.Учрал байна уу, Г.Занданшатар байна уу ялгаагүй. Ямбыг нь авсан бол ялыг нь үүрдэг л номтой.
Ямар ч гэсэн эрх баригчдын хүсэн хүлээсэн цагаан сар өнгөрлөө. Одоо хаврын улс төр эхэлнэ. Эрх баригчид бие биеэ барьж шоронд хийхийг бид харах байх. Тэд энэндээ анхаараад Баялгийн сан, эдийн засаг гэх мэтийг мартсан. Одоо тэгэхлээр МАК нь уу хэн нь үү ялгаагүй, Сингапурт уу Хонконгод уу хамаагүй, орд уу, ордон уу, ер юугаа ч худалдаж авлаа гээд бид энд амаа цууртал гоншгонож ховсоод байх хэрэггүй.
"Хонх" хамтлагийн 30 гаруй жилийн өмнөх:
-Хойд хормойгоо хэсэглэн авч
Урд хормойдоо урлан залгаж
Хоёр идэхгүй ээ, хоосон хонохгүй ээ
Хоног өдрийг өнгөрөөхдөө
Сайн сайн гэв үү, тийм тийм тийм
Муугийн ёс биш Монголын ёс
Сайхан уу гэвэл сайхан гэнэ ээ гэсхийгээд л амьдарцгааж байх уу даа. Уйлаад яахав дээ Цэндцэрэнгүүд минь. Бидний араншин ийм л болж…
 
Ө.Билэг
ӨДРИЙН СОНИН
]]> zulaa Thu, 26 Feb 2026 18:21:09 +0800 Эрчим хүчний салбарын хувьчлалыг ил тод мэдээллээс эхлүүлье https://nutag.mn/index.php?newsid=18923 https://nutag.mn/index.php?newsid=18923
Улс орны эдийн засгийн хөгжил, бүтээн байгуулалтад эрчим хүч чухал нөлөөтэй. Эрчим хүчний чадал эрэлтээ давахуйц, салбарын үйл ажиллагаа тогтвортой, тасралтгүй байж гэмээнэ бид хөгжил цэцэглэлт, хотжилт, үйлдвэржилтийн талаар ярина. Ялангуяа манай орон шиг огцом хүйтэрдэг, нүүрснээс өөр цахилгаан, дулаан үйлдвэрлэх үндэс суурь, түүхий эд муутай, иргэд нь тархай бутархай суурьшдаг, өргөн уудам газар нутагтай улсад цахилгаан, дулааны хангамж гэдэг иргэдийн амь нас, эрүүл мэндтэй холбоотой амин чухал асуудал. Түүнчлэн хөгжиж буй улс гэдэг утгаараа эрчим хүчний хэрэглээ жил бүр 6-8 хувиар буюу 50-80 МВт-аар өсөж, сүүлийн 20 жилд нэг хүнд ногдох зарцуулалт 95 орчим хувиар нэмэгдсэн байгаа юм. Гэтэл өнгөрч буй өвөл бараг хагас сарын хугацаанд улс даяар цахилгааныг өдөрт 2-3 удаа хязгаарлав. Эрчим хүч тасрахад дагаад дулаан болон цэвэр усны шахуургууд ажиллахаа больж, нийтээрээ хүйтэн, харанхуйтай нүүр тулсан.
Энэ бол олон жил эрчим хүчний салбарт хөрөнгө оруулалт тааруу хийсэн, улмаар үйлдвэрлэл, түгээлтийн бүх тоног төхөөрөмж хуучирч муудсан, бас нэгж цахилгаан, дулаан үйлдвэрлэх зардлыг үргэлж борлуулалтаас нь доогуур барьж, салбар бүхэлдээ дампуурсны илрэл хэмээн Эрчим хүчний сайд мэдэгдсэн. Тиймээс ч дээрх салбарыг яаралтай хувьчлах, хувьчлалаар хөрөнгө босгох, босгосон хөрөнгөөр засвар үйлчилгээ хийх зэрэг томоохон реформ хэрэгтэй гэсэн билээ. Улмаар хувийн хэвшилд эрчим хүч, дулааны салбарыг “даатгаснаар” хяналт, удирдлагын тогтолцоо сайжирч, хөрөнгө оруулалт өсөн, тарифыг ч бодит өртөгт тааруулан нэмж салбарын үйл ажиллагаа жигдэрнэ хэмээн ойлгуулж эхэлсэн. Тиймээс дээрх салбарын хувьчлалыг хэзээнээс, ямар зарчмаар хийх талаар төрийн албад, мэргэжлийнхнээс нь сонирхлоо.
Төрийн өмчийн бодлого зохицуулалтын газрынхан “Эрчим хүчний салбарыг өрсөлдөөнд суурилсан, зах зээлийн зарчимд нийцсэн, зардал болон борлуулалтын орлогоо уялдуулдаг, эрэлт, нийлүүлэлтийн зарчмаар ажиллах боломжоор хангаж, шинэчлэх шаардлага бий. Үүний тулд үнэ чөлөөлөхийн зэрэгцээ хувьчилна. Тодруулбал, түгээх салбарыг нь үе шаттайгаар хувийн хэвшилд шилжүүлэх боломжтой гэж тооцож буй. Мөн хэрэглэгчдэд үйлчлэх төв (ХҮТ)-үүдийг ч хувьчлах боломжтой. Эхний ээлжид “ДЦС-IV”, “ДЦС-III”, “Эрдэнэтийн ДЦС”, “Дарханы ДЦС” зэргийн 51 хувийг төрд үлдээж, 49 хувийг нь биржээр дамжуулан олон нийтийн компани болгохоор төлөвлөсөн. Олон нийтийн компани болсноор засаглал нь сайжирч, хөрөнгийн биржийн шалгуур шаардлагыг хангасан нээлттэй компани болно. Мөн 49 хувийг нь хувьчлахдаа татан төвлөрүүлсэн хөрөнгөөс тухайн станцуудыг засварлах, шинэчлэх ажил хийгдэнэ гэсэн үг. Харин цахилгаан дамжуулах үндэсний сүлжээг 100 хувь төрийн мэдэлд авч үлдэнэ. Ингэснээр эрчим хүчний үнийг хэт өсгөх болон бусад эрсдэлээс сэргийлэх юм. Угаасаа эрчим хүч, дулааны үнийг төрөөс хянаж, ард түмний үндсэн суурь хэрэгцээг ямар үнээр, хэрхэн тасралтгүй хангаж буйг анхаарч ажиллах учиртай. Гэхдээ хувьчлалын бэлтгэл ажилд юу юу хангах, хэзээнээс эхлэх талаар хараахан тодорхойгүй байгаа. Судалгаа хийж эхэлсэн бөгөөд олон улсын жишиг, нутгийн онцлог зэргээ харгалзан үзэж буй” гэлээ.
Харин Монгол Улсын Аж үйлдвэрийн гавьяат ажилтан, зөвлөх инженер Б.Цэвээн “Эр­чим хүчний салбарыг хувьчилж их мөнгө олно, наймаа хийнэ гэж ойлгох нь буруу. Энэ бол маш эмзэг бөгөөд ярвигтай асуудал. Салбарын тариф хямд, алдагдалтай ажилладаг ийм үед хувийн хэвшлийнхэн их хөрөнгө оруулахаас зайлсхийх байх. Бас шинэ станцууд бариад ч алдагдлаа нөхөөд, ашигтай ажиллана гэсэн баталгаа алга. Түүнчлэн эрчим хүчний салбараа бүрэн хувьчилсан улс байхгүй. Дийлэнх оронд холимог загвараар хувьчилж, стратегийн хяналт нь төрдөө байх зарчим баримталж буй. Бас гадаад эзэд орж ирвэл шаардлагатай болон онцгой үед салбарын асуудлаа төрөөс зохицуулах боломж хумигдана. Гэх мэт олон талаас нь харж байж хувьчлалыг хэрэгжүүлэх ёстой. Ер нь дамжуулах, түгээх сүлжээ болон стратегийн үйлдвэрүүд болох “ДЦС-IV”, “ДЦСIII” зэргийн дийлэнх хувь төрийн мэдэлд байвал зохино. Харин шинэ эх үүсвэрүүд барьж, нийлүүлэлтийг хувийн хэвшлээс хангах боломжийг бүрдүүлэх, бас шинэ эх үүсвэр барихад гадаадын хөрөнгө оруулалтыг дэмжих зарчмаар төр, хувийн хэвшил хосолмол байдлаар дулаан, цахилгааны үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх хэрэгтэй. Өөрөөр хэлбэл, миний хувьд яаран сандран хувьчлахын эсрэг байр суурьтай. Уг нь тарифаа үйлдвэрлэлтэйгээ уялдуулж тогтоох, сэргээгдэх эх үүсвэрийг бүрэн ашиглах, сэргээгдэх эрчим хүчний тархмал эх үүсвэрийг улс даяар нэвтрүүлэх зэргийг хэрэгжүүлж явбал бид эрчим хүчний салбарын тусгаар тогтнолоо бүрэн хангах боломжтой ” гэлээ.
Тэгвэл Хан-Уул дүүргийн иргэн, “Алтан харш өргөө” компанийн захирал С.Алтанцэцэг “Би эрчим хүчний экологич, эдийн засагч мэргэжилтэй учраас ялангуяа салбарынхаа хувьчлалын талаар их сонирхож байгаа. 1990ээд онд явагдсан хувьчлалыг ард түмний нийтлэг эрх ашгийг хангаагүй, мэдээлэлд ойр байсан хүмүүс нь завшсан үйл явдал гэж хардаг. Харин сүүлийн үед Засгийн газраас өмч хувьчлалын хоёр дахь давлагаа эхлэхийг мэдээлж байна. Тиймээс боломж бүрдвэл “ДЦС-IV”, “ДЦС-III”-ын хувьцаа эзэмшигч болмоор байна. Эрчим хүч, дулааны салбарыг хувьчлахгүй бол алдагдал, авилгын асуудлыг нь цэгцэлж хэзээ ч чадахгүй. 
Хувьчлал нь яаж, хэрхэн явагдах, иргэд болон компаниуд ямар оролцоотой байх талаар Эрчим хүчний яам (ЭХЯ), Эрчим хүчний зохицуулах хороо зэрэг байгууллагаас тодруулахад аль нь ч хариу өгөхгүй юм. ЭХЯ-ны Бодлого төлөвлөлтийн газраас нь “Одоогоор хувьчлалтай холбоотой албан ёсны ямар нэгэн шийд гараагүй. Шийдвэр гарвал иргэдэд нээлттэй мэдээлнэ” гэхээс өөр зүйл хэлээгүй. Ингэж байгаад гэнэт хувьчлал явууллаа, гадаадын тийм компани шалгарлаа гээд өнгөрөх магадлалтай. Уг нь эрчим хүч бол яг талх, гурил, мах шиг борлуулагддаг стратегийн бүтээгдэхүүн. Нийлүүлэлтийн сүлжээний оролцогч бүр ашиг хүртэх боломжтой, тогтвортой зах зээл хэмээн тооцогддог. Гол нь мэдээлэл маш хомс, хаалттай байна” гэлээ.
 Бидний зүгээс ч ЭХЯ, Эрчим хүчний зохицуулах хорооноос ямар нэгэн тайлбар, хариулт авч чадсангүй. ЭХЯ-наас “Цахилгаан, дулааны хангамжийн найдвартай байдлыг нэмэгдүүлэх зорилгоор боломжит бүх хувилбараар эрчим хүчний төслүүдээ хөдөлгөх, шинэ эх үүсвэр ашиглалтад оруулж, импортын хамаарлыг бууруулахаар хувийн хэвшлийнхэнтэй хамтран ажиллаж байна. Тосонцэнгэлийн 35 МВт хүчин чадалтай нүүрсний цахилгаан станцын (НЦС) ТЭЗҮ-г боловсруулан, тусгай зөвшөөрлийг нь олгон, бүтээн байгуулалтыг нь эхлүүлсэн. Сэлэнгэд 70, Ховд аймгийн Хөшөөтийн 100 МВт хүчин чадалтай НЦС-ыг гадаадын хөрөнгө оруулалтаар барьж буй. Төв аймагт 600 МВт хүчин чадалтай цахилгаан станцыг төр, хувийн хэвшлийн түншлэлээр барих бэлтгэлээ хангасан. Түүнчлэн нар, салхины том, жижиг эх үүсвэр бас нэмэгдэж байгаа. Ийнхүү эхлээд чадлын хэмжээгээ өсгөх, эрэлтээ гүйцэхэд анхаарч шинэ эх үүсвэрүүд барина. Дараа нь хувьчлалын талаар авч хэлэлцэнэ” гэлээ. 
Олон улсад эрчим хүчний салбарын хувьчлал нь хамгийн эмзэг бөгөөд анхаарууштай асуудал байдаг аж. Түүнчлэн тус салбарыг 100 хувь хувийн хэвшилд даатгасан улс байдаггүй. Хэрэв 100 хувь хувийн хэвшилд даатгавал “гал алдах”, стратегийн аж үйлдвэрлэлийн салбарыг хяналтаасаа алдах магадлал үүсдэг аж. Бас дотоодын компаниудын оролцоог л хангана, гадаад эздэд очихоос сэргийлнэ гэвэл цөөн хүн, олигарх бүлэглэлийн гарт очих, алслагдмал бүсийн иргэдийг цахилгаанаар хангахаас хувийн хэвшлийнхэн нь татгалзах, үнэ хэт өндөр болох зэрэг эрсдэл үүсдэг юм байна. Тиймээс эрчим хүчний салбарын хувьчлалыг эхлүүлэхдээ долоо хэмжиж, нэг огтлох зарчмыг баримтлах, хамгийн гол нь ил тод, нээлттэй мэдээллээр иргэд олон нийтийг хангах шаардлагатай байна. Ташрамд дурдахад, манай улсад эрчим хүч дамжуулах, түгээх үйл ажиллагаа эрхэлдэг MSC компанийн харьяа “Эрчим сүлжээ” болон “Дархан, Сэлэнгийн цахилгаан түгээх сүлжээ” зэрэг компани нь 20 гаруй жилийн өмнө байгуулагдаж, амжилттай ажиллаж байна
С.Дулам

https://www.unuudur.mn/a/280352
]]> zulaa Mon, 23 Feb 2026 14:04:43 +0800 Экологийн дүрвэгсэд... https://nutag.mn/index.php?newsid=18801 https://nutag.mn/index.php?newsid=18801
Дэлхийн дулаарал, уур амьсгалын өөрчлөлттэй холбоотойгоор дүрвэгсдийн тоо 200 саяд хүрнэ гэж судлаачид таамаг дэвшүүлээд байна. Энэ хугацаа тийм ч хол биш, ердөө хэдхэн жилийн дараа буюу 2030 он гэхэд биелэх магадлалтай.
Тэгвэл дэлхийн хэмжээнд ийм тооцоолол гараад байгаа бол Монголд байдал ямар байна вэ? Усны хомсдол, ган цөлжилтөөс дайжсан, хүнсний шинэ нөөц хайсан дүрвэгсэд хэдэн зуугаараа тоологдож эхлэх таагүй зураг хэдийнэ буучихлаа.
Бэлчээрийн доройтлоос үүдэлтэй отор нүүдэл, шилжилт хөдөлгөөний асуудал УБ хотын, аймаг, нийслэлийн иргэн Танд хэр хамаатай талаар бодож байсан уу. Малчид малаа барж, хотоо хоосолбол хаачих вэ? Төв суурин газар бараадахаас өөр сонголт тэдэнд байгаа гэж үү. Иймдээ тулбал, баг, сумд эзгүйрч, аймаг, нийслэлийн бүсэд ирэх дарамт, ачаалал үржих хүрдээр хэрхэн өсөхийг төсөөлөөд нэг үз дээ. Гэвч лав өнөөдрийн байдлаар хүрээлэн буй орчны доройтлоос үүдэлтэйгээр ЭКОЛОГИЙН ДҮРВЭГСЭД хэдэн зуугаар тоологдож байгааг баримтаалж багцаалсан нэг судалгаа манайд алга.
Улсын бүртгэлийн байгууллагын иргэний шилжилт хөдөплгөөний бүртгэлийн статистик мэдээнээс харая. 2020-2024 онд иргэдийн шилжилт хөдөлгөөн 2021 онд онд 50.0, 2023 онд 60.0, 2024 онд 70.0 болж өсчээ. Харин орон нутгаас нийслэлд шилжин ирэгсдийн тоо жилд дунджаар 8.0-10.0 мянган хүнээр тоологдож байна. Уур амьсгалын өөрчлөлтөөс үүдэлтэй ган, цөлжилтөөс гадна уул уурхайн үйл ажиллагааны улмаас үүссэн хөрсний эвдрэл, усны хомсдол, уугуул иргэдийн амьдралын тогтсон хэв маягийг өөрчлөн, тэдний мэдэхгүй, дасаагүй шинэ ертөнцийг бий болгосоор байна.
Үнэндээ экологийн доройтлын үр нөлөө, хүнд хэцүүг эцэст нь нутгийн иргэд л шууд, бүр илүүтэй хүртдэг. Шинээр бий болж байгаа өөрчлөлтөд дасан зохицож, хүлцэн тэвчиж амьдрах, эсвэл дайжин нүүхээс өөр сонголтгүй хувилбар уугуул иргэдэд тулгарсаар байна. Чухам энэ мэт шалтгаан ЭКОЛОГИЙН ДҮРВЭГСЭД-ийн тоог автоматаар өсөх шалтаг болж байгаа юм.
Монголчууд жил тойрон байгалийн бэлчээрээ түшиглэсэн мал аж ахуй эрхэлсээр XXI зуунтай золгосон түмэн. Бэлчээрийг газрын хотгор гүдгэр, ус, ургамал, хөрс, цаг уур гэсэн байгалийн нэгдмэл цогц байдлаар ашиглах, хамгаалах, сэргээх үйл ажиллагааг хэдэн мянган жил хослуулж ирсэн ардууд. Үүний дүнд Монгол орны бэлчээр нутаг унаган төрхөө харьцангуй сайн хадгалж ирсэн гэж олон улсад үнэлдэг. Харин одоо жил ирэх тусам өнгө зүс, “ааш авир” нь улам бүр хувьсан өөрчлөгдсөөр байна. Чухам ийм үед нүүдлийн мал ахуйгаа хадгалж авч үлдэхийн тулд бэлчээрээ хамгаалах олон гарц шийдлийг бодитоор хэрэгжүүлэх, эсэх зөвхөн биднээс шалтгаалж байна.
]]> zulaa Fri, 23 Jan 2026 17:17:11 +0800